काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङ र रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसँग आगामी साता चीनमा हुने एसिया–प्रशान्त आर्थिक सहयोग (एपेक) शिखर सम्मेलनका क्रममा भेटवार्ता गर्ने अपेक्षा व्यक्त गरेका छन्। भेटवार्तामा इरानसँग जारी युद्ध अन्त्य गर्ने उपाय, आणविक निःशस्त्रीकरण तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय विषयमा छलफल हुने उनले बताएका छन्।

ट्रम्पका अनुसार एपेक शिखर सम्मेलन आगामी नोभेम्बर १८ र १९ मा चीनको सेन्जेनमा हुँदैछ। उनले त्यहाँ सी र पुटिनसँग छुट्टाछुट्टै वा त्रिपक्षीय भेटवार्ता हुन सक्ने संकेत गरेका छन्।

ट्रम्पले पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै आफूहरू ‘इरानको युद्ध अन्त्य गर्ने प्रयासमा रहेको’ बताएका छन्। यसअघि पनि उनले सी र पुटिनसँग सम्भावित त्रिपक्षीय वार्तामार्फत आणविक हतियार नियन्त्रण तथा निःशस्त्रीकरणका विषयमा छलफल गर्न आफू इच्छुक रहेको बताएका थिए।

रुसका तर्फबाट पनि यस्तो त्रिपक्षीय भेटवार्ताको तयारी भइरहेको संकेत यसअघि दिइएको थियो। पुटिनले अमेरिका–रुस–चीनबीचको बैठकलाई रुस–युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्ने विषयमा समेत प्रयोग गर्न सकिने प्रस्ताव गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

इरानमाथि अमेरिकी दबाब बढाउँदै ट्रम्प

इरानसँग वार्ताको सम्भावना कायमै रहेको बताइरहेका ट्रम्पले अर्कोतर्फ तेहरानमाथि सैन्य तथा आर्थिक दबाब पनि बढाइरहेका छन्। उनले अमेरिकाले इरानको स्थलमार्गबाट हुने आपूर्ति रोक्न सुरु गरेको ‘आइरन गेट’ अभियान प्रभावकारी भएको बताएका छन्।

ट्रम्पले वार्ता अगाडि बढेमा इरानमाथि पुनः ठूलो सैन्य आक्रमण हुने सम्भावना निकै कम रहेको बताएका छन्। तर तेहरानसँग हुने सम्झौता आफूले ‘बलियो’ हुनुपर्ने अपेक्षा राखेको उनको भनाइ छ।

यसैबीच इरानले अमेरिकी सैन्य कारबाही पुनः तीव्र भए कडा प्रतिकार गर्ने चेतावनी दिएको छ। इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघ्चीले अमेरिकाले पुनः आक्रमण गरे ‘नरक वर्षाउने’ चेतावनी दिँदै स्ट्रेट अफ हर्मुज खोल्नका लागि तेहरानले राखेको दुईदिने प्रस्ताव स्वीकार गर्न वासिङ्टनलाई आग्रह गरेका छन्।

कसम टापुमा अमेरिकी आक्रमणबाट महत्वपूर्ण पूर्वाधारमा क्षति नभएको दाबी

यसैबीच इरानको होर्मोजगान प्रान्तका अधिकारीले कसम (Qeshm) टापुमा अमेरिकी आक्रमण भए पनि महत्वपूर्ण पूर्वाधारमा क्षति नपुगेको बताएका छन्।

प्रान्तका उपगभर्नर अहमद नफिसीका अनुसार अमेरिकी सेनाले आवासीय तथा व्यावसायिक क्षेत्रभन्दा बाहिरका स्थानलाई निशाना बनाएको थियो। उनका अनुसार टापुका अत्यावश्यक तथा सेवा पूर्वाधारमा क्षति पुगेको छैन र उद्धार तथा सरकारी निकायहरू उच्च सतर्कतामा छन्।

इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमले आइतबार राति कसम टापु आसपास अमेरिकी सेनाले क्षेप्यास्त्र वा अन्य प्रक्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको र कम्तीमा चारवटा विस्फोट भएको जनाएको थियो।

यसअघि पनि कसम टापुमा अमेरिकी सेनाले सीमित ‘रक्षात्मक’ हवाई आक्रमण गरेको अमेरिकी अधिकारीहरूले बताएका थिए। अमेरिकी पक्षले त्यस्ता कारबाहीलाई इरानी आक्रमणबाट आफ्ना सैन्य सम्पत्तिको सुरक्षा गर्ने उद्देश्यले गरिएको बताएको थियो।

स्ट्रेट अफ हर्मुजमा तेल ओसारपसार रोकिएको इरानको दाबी

इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) को नौसेनासम्बद्ध एक अधिकारीले स्ट्रेट अफ हर्मुजको दक्षिणी मार्ग हुँदै हुने तेल ओसारपसार पूर्ण रूपमा रोकिएको दाबी गरेका छन्।

इरानी सरकारी प्रसारक आईआरआईबीसँग कुरा गर्दै ती अधिकारीले दक्षिणी क्षेत्रमा रहेका नौवहन सहायता प्रणाली नष्ट गरिएपछि अमेरिकी नौसेनाको सुरक्षा पाएका कुनै पनि जहाज उक्त मार्गमा प्रवेश गर्न नसकेको दाबी गरेका हुन्।

उनका अनुसार जहाजबाट जहाजमा तेल सार्ने गतिविधि समेत रोकिएको छ। तर उक्त दाबीबारे अमेरिकाले तत्काल कुनै प्रतिक्रिया दिएको छैन।

स्ट्रेट अफ हर्मुज विश्वको महत्वपूर्ण ऊर्जा ढुवानी मार्गमध्ये एक हो। इरानले जलमार्ग बन्द गरेपछि खाडी क्षेत्रका केही देशले अमेरिकी नौसैनिक सुरक्षामा जहाजबाट जहाजमा तेल तथा ग्यास स्थानान्तरण गर्ने वैकल्पिक व्यवस्था अपनाएका थिए। इरानले त्यस्ता गतिविधिलाई अवैध भन्दै सम्बन्धित जहाजमाथि आक्रमण गर्ने चेतावनी तथा कारबाही गर्दै आएको छ।

यसले विश्वव्यापी तेल आपूर्ति, ऊर्जा मूल्य र खाडी क्षेत्रको समुद्री सुरक्षामा थप दबाब सिर्जना गरेको छ।

कूटनीतिक प्रयास र सैन्य तनाव सँगसँगै

इरानमा अमेरिकी सैन्य कारबाही र स्ट्रेट अफ हर्मुजको अवरोध जारी रहँदा कूटनीतिक प्रयास पनि समानान्तर रूपमा अघि बढिरहेका छन्। पछिल्ला प्रस्तावहरूमा इरानको आणविक कार्यक्रममाथि निरीक्षण, स्ट्रेट अफ हर्मुज पुनः खोल्ने तथा युद्ध अन्त्य गर्ने विषय जोडिएका छन्।

यस परिस्थितिमा ट्रम्प–सी–पुटिनबीच हुने सम्भावित वार्तालाई इरान युद्ध मात्र नभई आणविक हतियार नियन्त्रण र अन्य विश्वव्यापी द्वन्द्व समाधानका विषयमा पनि महत्वपूर्ण मानिएको छ। तर चीन र रुसले इरानसम्बन्धी अमेरिकी नीतिमा कस्तो भूमिका खेल्नेछन् भन्ने विषय अझै स्पष्ट भइसकेको छैन।