मासु नखाई शरीरमा फलाम(आइरन)को मात्रा बढाउने पाँच उपाय
काठमाडौँ । शरीरमा फलामको कमी पूर्ति गर्न मासु नै खानुपर्छ भन्ने छैन। वनस्पतिजन्य खाद्य पदार्थमा पाइने फलाम शरीरले तुलनात्मक रूपमा कम सोस्ने भए पनि खाने तरिका र खाद्य पदार्थको संयोजनमा ध्यान दिएर यसको अवशोषण बढाउन सकिन्छ।
फलाम शरीरका लागि अत्यावश्यक खनिज हो। यसले रगतमा अक्सिजन बोक्ने हेमोग्लोबिन निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। फलामको कमी लामो समयसम्म रहँदा रक्तअल्पता हुन सक्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार रक्तअल्पता विशेषगरी बालबालिका, गर्भवती तथा सुत्केरी महिला र महिनावारी हुने किशोरी तथा महिलामा ठूलो स्वास्थ्य समस्या हो। सन् २०२३ मा १५–४९ वर्षका करिब ३०.७ प्रतिशत महिलामा रक्तअल्पता रहेको WHO को अनुमान छ।
तर फलामको कमीबाट बच्न खानामा फलामको मात्रा मात्र हेरेर पुग्दैन। खाद्य पदार्थमा भएको फलाम शरीरले कति मात्रामा सोस्छ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
फलाम मुख्यतः दुई प्रकारको हुन्छ—हेम र नन–हेम। हेम फलाम मासु, माछा तथा समुद्री खाद्य पदार्थमा पाइन्छ र शरीरले तुलनात्मक रूपमा सजिलै सोस्छ। वनस्पतिजन्य खाद्य पदार्थ तथा फलाम मिसाइएका खाद्य पदार्थमा पाइने नन–हेम फलामको अवशोषण भने विभिन्न खाद्य तत्वबाट प्रभावित हुन्छ।
मासु कम खाने वा शाकाहारी भोजन गर्ने व्यक्तिले त्यसैले फलामयुक्त खाद्य पदार्थसँगै त्यसको अवशोषण बढाउने खानेकुरा र पकाउने तरिकामा ध्यान दिनुपर्ने पोषणविद्हरू बताउँछन्।
१. पालुङ्गो उमाल्नुहोस्, केही साग काँचै वा बाफमा पकाउनुहोस्
पालुङ्गो, स्विस चार्ड तथा चुकन्दरका पातजस्ता केही हरियो सागमा अक्सालेटलगायतका यौगिक हुन्छन्, जसले फलामको उपलब्धतालाई प्रभावित गर्न सक्छ। यस्ता सागलाई उमाल्दा केही यौगिक पानीमा जाने भएकाले फलामको उपलब्धता बढ्न सक्ने बताइन्छ।
तर सबै हरियो सागलाई लामो समय उमाल्नुपर्छ भन्ने होइन। बन्दाकोबी, लेटुस र बक चोयजस्ता तरकारीमा भिटामिन सी जोगाउन काँचै वा हल्का बाफमा पकाएर खानु उपयोगी हुन सक्छ।
फलामको अवशोषणमा खाद्य पदार्थको समग्र संयोजन महत्वपूर्ण हुने भएकाले एउटै खानेकुरालाई मात्र ‘फलामको मुख्य स्रोत’ मानेर भर पर्नुभन्दा विविध आहार लिनु राम्रो हुन्छ।
२. फलामयुक्त खानेकुरासँग भिटामिन ‘सी’ लिनुहोस्
वनस्पतिजन्य खाद्य पदार्थबाट प्राप्त नन–हेम फलामको अवशोषण बढाउने सबैभन्दा उपयोगी उपायमध्ये एक हो—भिटामिन ‘सी’ भएका खाद्य पदार्थसँग खानु।
कागती, सुन्तला, अमला, गोलभेँडा, भेडेखुर्सानी, ब्रोकाउली तथा अन्य भिटामिन ‘सी’युक्त फलफूल र तरकारीलाई फलामयुक्त खानासँग मिलाउन सकिन्छ। NIH का अनुसार भिटामिन ‘सी’ले वनस्पतिजन्य खाद्य पदार्थबाट प्राप्त फलामको अवशोषण सुधार गर्छ।
उदाहरणका लागि दाल, चना वा राजमासँग कागतीको रस, हरियो तरकारीसँग गोलभेँडा वा फलामयुक्त खाजासँग सुन्तला खान सकिन्छ।
३. किण्वित अर्थात् ‘फर्मेन्टेड’ खानेकुरा रोज्नुहोस्
अनाज, गेडागुडी, बदाम तथा बीउमा पाइने फाइटिक एसिड (फाइटेट) ले नन–हेम फलामको अवशोषण घटाउन सक्छ।
किण्वन प्रक्रियाले फाइटेटको मात्रा घटाउन मद्दत गर्ने भएकाले केही अवस्थामा फलामको जैवउपलब्धता बढ्न सक्छ। अनुसन्धान समीक्षाहरूले पनि किण्वनबाट बन्ने ल्याक्टिक एसिडलगायतका तत्वले फलामको अवशोषणमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने देखाएका छन्।
त्यसैले सामान्य रोटीको सट्टा किण्वित आटाबाट बनेको अमिलो रोटी अर्थात् सावरडो रोज्नु एउटा विकल्प हुन सक्छ। नेपालमा पनि ढिँडो, गुन्द्रुक, सिन्की, तामा तथा विभिन्न किण्वित खाद्य परिकार परम्परागत रूपमा प्रयोग हुँदै आएका छन्। यद्यपि प्रत्येक किण्वित खाद्य पदार्थले फलामको अवशोषण समान रूपमा बढाउँछ भन्ने बुझ्नु हुँदैन।
४. फलाम मिसाइएको खाद्य पदार्थमा मात्रै निर्भर नहुनुहोस्
बजारमा पाइने धेरै ब्रेकफास्ट सिरियल, पाउरोटी र अन्य खाद्य पदार्थमा फलाम थपिएको हुन्छ। यस्ता खाद्य पदार्थ उपयोगी स्रोत हुन सक्छन्, तर ‘फोर्टिफाइड’ लेखिएको छ भन्दैमा त्यसमा भएको सबै फलाम शरीरले सजिलै सोस्छ भन्ने हुँदैन।
फलाम कुन रासायनिक रूपमा थपिएको छ, त्यस खाद्य पदार्थमा फाइटेट वा पोलिफेनोलजस्ता अवरोधक तत्व कति छन् र त्यसलाई केसँग खाइन्छ भन्ने कुराले अवशोषण प्रभावित गर्न सक्छ।
त्यसैले दाल, चना, राजमा, केराउ, तिल, बदाम, विभिन्न बीउ, हरियो सागसब्जी तथा अन्य फलामयुक्त प्राकृतिक खाद्य पदार्थलाई नियमित भोजनमा समावेश गर्नु बढी व्यावहारिक हुन्छ। NIH ले पनि दाल, सिमी, पालुङ्गो, केराउ, बदाम तथा केही सुक्खा फललाई फलामका स्रोतका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
५. फलामयुक्त खाना खाँदा चिया–कफीको समय मिलाउनुहोस्
नेपाली खानपानमा चिया निकै सामान्य छ। तर फलामको कमी हुने जोखिममा रहेका व्यक्तिका लागि खाना खानेबित्तिकै चिया वा कफी पिउने बानी उपयोगी नहुन सक्छ।
चिया र कफीमा पाइने पोलिफेनोल तथा ट्यानिनजस्ता यौगिकले नन–हेम फलामको अवशोषण घटाउन सक्छन्। विभिन्न अध्ययनले विशेषगरी चियाले भोजनबाट फलामको अवशोषणमा उल्लेखनीय असर पार्न सक्ने देखाएका छन्।
त्यसैले फलामयुक्त मुख्य खाना खाएलगत्तै चिया पिउनुभन्दा केही समयपछि पिउनु राम्रो विकल्प हुन सक्छ। फलामको कमीको जोखिममा रहेका व्यक्तिलाई चिया भोजनको बीचमा पिउन सुझाव दिइएको छ।
फलाम धेरै लिनु पनि आवश्यक छैन
फलामको कमीबाट बच्न खोज्दा आवश्यकताभन्दा धेरै फलाम खानु वा चिकित्सकीय सल्लाहबिना फलामका औषधि तथा सप्लिमेन्ट प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।
शरीरले फलामको अवशोषणलाई आवश्यकता र शरीरमा सञ्चित फलामको अवस्थाअनुसार नियमन गर्छ। दैनिक आवश्यकतासमेत उमेर, लिङ्ग तथा गर्भावस्थाजस्ता अवस्थाअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि NIH का अनुसार १९–५० वर्षका पुरुषलाई दैनिक ८ मिलिग्राम र सोही उमेर समूहका महिलालाई १८ मिलिग्राम फलाम आवश्यक पर्छ भने गर्भवती महिलाका लागि यो मात्रा २७ मिलिग्राम छ।
थकान, कमजोरी, चक्कर लाग्ने, सास फेर्न गाह्रो हुनेजस्ता लक्षण देखिँदैमा फलामको कमी नै भएको निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन। यस्ता लक्षण अन्य कारणले पनि हुन सक्छन्। WHO का अनुसार रक्तअल्पताको कारण पोषणसम्बन्धी समस्या मात्र नभई संक्रमण, दीर्घरोग, अत्यधिक महिनावारी, गर्भावस्था र अन्य अवस्था पनि हुन सक्छन्।
त्यसैले लगातार यस्ता लक्षण देखिएमा वा रक्तअल्पताको शंका भएमा चिकित्सकीय परीक्षण आवश्यक हुन्छ। फलामका सप्लिमेन्टसमेत चिकित्सकको सल्लाहमा मात्र प्रयोग गर्नु सुरक्षित हुन्छ।
निष्कर्षमा, फलाम बढाउन मासु नै एकमात्र उपाय होइन। दाल, गेडागुडी, सागसब्जी, बीउ तथा अन्य वनस्पतिजन्य स्रोतलाई नियमित भोजनमा समावेश गर्ने, त्यस्ता खानेकुरासँग भिटामिन ‘सी’युक्त पदार्थ खाने, सम्भव भएसम्म किण्वित खाद्य पदार्थ प्रयोग गर्ने र फलामयुक्त भोजनसँगै चिया–कफी नपिउने जस्ता साना परिवर्तनले शरीरमा फलामको उपलब्धता सुधार गर्न मद्दत गर्न सक्छ।
– एके शाक्य
