अरुण ग्रहको परिक्रमा गर्ने लुकेको चन्द्रमा फेला, चन्द्रमाको संख्या २९ पुग्यो
काठमाडौं – खगोलविद्हरूले शक्तिशाली जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपको प्रयोग गरी अरुण (युरेनस) ग्रहको परिक्रमा गर्ने एउटा पहिले पत्ता नलागेको चन्द्रमा फेला पारेका छन्। अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासाका अनुसार यो खोजसँगै सौर्यमण्डलको यो बरफको विशाल ग्रहको परिक्रमा गर्ने चन्द्रमाको संख्या २९ पुगेको छ र भविष्यमा अझै धेरै पत्ता लाग्न सक्ने सम्भावना छ।
यो चन्द्रमा फेब्रुअरी २ मा वेबको ‘नियर-इन्फ्रारेड क्यामेरा’ द्वारा लिइएको ४० मिनेट लामो एक्सपोजर तस्बिरहरूको श्रृंखलाबाट पत्ता लागेको हो।
“यो एउटा सानो चन्द्रमा भए पनि महत्वपूर्ण खोज हो, जुन करिब ४० वर्षअघि नासाको भोएजर २ अन्तरिक्षयानले पनि आफ्नो उडानको क्रममा देख्न सकेको थिएन,” साउथवेस्ट रिसर्च इन्स्टिच्युटकी प्रमुख वैज्ञानिक मरियम एल मौतामिदले एक विज्ञप्तिमा बताएकी छिन्। उनी अरुण ग्रहको सामान्यतया लुकेका रिङ (घेरा) र भित्री चन्द्रमाहरूको संरचना र गतिशीलता विश्लेषण गर्ने वेब कार्यक्रमकी प्रमुख अन्वेषक हुन्।
अरुण ग्रहको रिङको चमक र चन्द्रमाको सानो आकार (करिब १० किलोमिटर व्यास) का कारण यो भोएजर २ र हबल जस्ता टेलिस्कोपहरूको नजरबाट लुकेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। भोएजर २ अरुण र बरुण (नेप्च्युन) ग्रहको नजिकबाट उड्ने एकमात्र मिसन हो।
वैज्ञानिक मौतामिदका अनुसार, यो चन्द्रमा र अरुणको रिङ बनाउने केही सामग्रीको उत्पत्ति एउटै हुन सक्छ, जसको अर्थ रिङ र चन्द्रमा एउटै पुरानो घटनाबाट बनेका टुक्राहरू हुन सक्छन्।
अस्थायी रूपमा S/2025 U1 नाम दिइएको यो चन्द्रमाले अरुणको रिङको संरचना कसरी बन्यो भन्ने रहस्य खोल्न मद्दत गर्न सक्छ। “यो खोजले अरुण ग्रहको वरिपरि अझै कति साना चन्द्रमाहरू लुकेका छन् र तिनीहरूले यसको रिङसँग कसरी अन्तरक्रिया गर्छन् भन्ने प्रश्नहरू खडा गरेको छ,” उनले भनिन्।
सानो चन्द्रमाको खोजी
हाम्रो सौर्यमण्डलका बृहस्पति, शनि, अरुण र बरुण जस्ता विशाल ग्रहहरूका वरिपरि नयाँ चन्द्रमाहरू पत्ता लाग्नु दुर्लभ भए पनि कहिलेकाहीँ यस्ता खोजहरू हुने गर्छन्।
नयाँ फेला परेको चन्द्रमा अरुणको परिक्रमा गर्ने साना चन्द्रमाहरूको प्रणालीमा १४ औं सदस्य हो। यी सबै चन्द्रमाहरू अरुणका ठूला चन्द्रमाहरू (मिराण्डा, एरियल, अम्ब्रियल, टिटानिया र ओबेरोन) भन्दा ग्रहको नजिक परिक्रमा गर्छन्।
यो चन्द्रमा अरुणको केन्द्रबाट करिब ५६,००० किलोमिटर टाढा, ओफेलिया र बियान्का नामक दुई अन्य साना चन्द्रमाहरूको कक्षको बीचमा रहेको छ। यसको लगभग गोलाकार कक्षले यो हालको स्थान नजिकै बनेको हुन सक्ने संकेत गर्छ।

जेम्स वेबको शक्तिशाली आँखा
यो चन्द्रमा सानो, अँध्यारो र छिटो गतिमा चल्ने भएकाले अरुणको चम्किलो रिङको पृष्ठभूमिमा लगभग अदृश्य थियो। तर, वेब टेलिस्कोपको उच्च रिजोलुसन र संवेदनशीलताले यस्तो मधुरो र टाढाको वस्तु पत्ता लगाउन सफल भयो।
हालसम्म अरुण ग्रहका सबै चन्द्रमाहरूको नाम विलियम शेक्सपियर र अलेक्जेन्डर पोपका पात्रहरूबाट राखिएको छ। यो नयाँ चन्द्रमाको साहित्यिक नाम राख्न बाँकी छ, जसलाई अन्तर्राष्ट्रिय खगोल संघले अनुमोदन गर्नुपर्नेछ।
यस खोजमा संलग्न नभएका तर सन् २०२४ मा अरुणको एउटा चन्द्रमा पत्ता लगाउन मद्दत गरेका खगोलविद् स्कट शेपार्डका अनुसार, “यो नयाँ चन्द्रमा निकै रोमाञ्चक खोज हो किनभने यो अरुणको धेरै नजिक छ र भित्री रिङ प्रणालीसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। यो खोजले जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपको अभूतपूर्व क्षमतालाई देखाउँछ।”
सन् १९८६ मा भोएजर २ ले अरुण ग्रहको नजिकबाट तस्बिर लिनुअघि यसका केवल ५ वटा ठूला चन्द्रमाहरू मात्र पत्ता लागेका थिए। भोएजर २ ले १० वटा नयाँ चन्द्रमा पत्ता लगायो भने त्यसपछि हबल र अन्य टेलिस्कोपहरूले थप १३ वटा साना चन्द्रमाहरू फेला पारेका थिए।
यो खोजले आधुनिक खगोल विज्ञानले कसरी भोएजर २ जस्ता ऐतिहासिक मिसनहरूको विरासतलाई अगाडि बढाइरहेको छ भन्ने कुरा देखाउँछ। सन् २०३० को दशकमा योजना गरिएका अरुण ग्रहका लागि भविष्यका मिसनहरूले यस बरफको विशाल ग्रहलाई अझ गहिरोसँग बुझ्न मद्दत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।(एजेन्सी)
