यस सप्ताहन्तमा दुर्लभ ‘कालो चन्द्रमा’: किन देखिँदैन र खगोलविद्हरूका लागि यसको महत्व के?
काठमाडौं, यस सप्ताहन्तमा आकाशमा एउटा दुर्लभ खगोलीय घटना ‘कालो चन्द्रमा’ (Black Moon) देखा पर्दैछ। तर, यो चन्द्रमा अदृश्य हुनेछ, जसले गर्दा यसलाई नाङ्गो आँखाले देख्न सकिँदैन। यो घटना शुक्रबार रातिदेखि शनिबार बिहानसम्म रहनेछ। शनिबार बिहान २:०६ बजे (ई.टी.) चन्द्रमा सूर्यको सबैभन्दा नजिक रहने अर्थस्काई (EarthSky) ले जनाएको छ।
के हो कालो चन्द्रमा?
‘ब्लु मुन’ (Blue Moon) जस्तै ‘कालो चन्द्रमा’ पनि कुनै आधिकारिक खगोलीय शब्द होइन, तर यसले एकै महिनामा दोस्रो पटक आउने नयाँ चन्द्रमालाई जनाउँछ। यो हरेक २९ महिनामा एक पटक मात्र हुन्छ।
नयाँ चन्द्रमा तब हुन्छ जब यसको सूर्यतर्फको भाग मात्र उज्यालो हुन्छ, जसले गर्दा पृथ्वीबाट यो पूर्णतया अदृश्य देखिन्छ। यसले चन्द्रमाको नयाँ चक्रको सुरुवातलाई पनि जनाउँछ।
नासाको प्लानेटरी, जियोलोजी, जियोफिजिकल एण्ड जियोकेमिस्ट्री ल्याबोरेटरीका प्रमुख नोहा पेट्रोका अनुसार, “कालो चन्द्रमा (वा नयाँ चन्द्रमा) तब हुन्छ जब चन्द्रमा पृथ्वी र सूर्यको बीचमा हुन्छ। यसले सूर्यग्रहण लगाउँदैन, तर हामी चन्द्रमा देख्न सक्दैनौं।”
सूर्यग्रहणभन्दा यसको भिन्नता चन्द्रमाको अवस्थितिमा हुन्छ। सूर्यग्रहणमा चन्द्रमा सूर्यको अगाडिबाट जान्छ र प्रकाशलाई छेकेर पृथ्वीमा छाया पार्छ। तर नयाँ चन्द्रमा (र कालो चन्द्रमा) सूर्यको नजिकबाट जान्छ, त्यसैले यसले प्रकाश छेक्दैन।
‘कालो चन्द्रमा’ शब्दले कहिलेकाहीँ कुनै महिनामा नयाँ चन्द्रमा नदेखिने अवस्थालाई पनि बुझाउँछ। यो प्रायः फेब्रुअरीमा हुन्छ, किनकि चन्द्रमाको चक्र २९.५ दिनको हुन्छ र फेब्रुअरीमा सामान्यतया २८ दिन मात्र हुन्छ (लीप वर्षमा २९ दिन)।
यसअघि साउनमा ‘स्टर्जन मुन’, चैतमा ‘ब्लड मुन’ (चन्द्रग्रहणका बेला रातो देखिने), र एक महिनामा दोस्रो पूर्ण चन्द्रमालाई ‘ब्लु मुन’ भनिने जस्ता धेरै नामले चन्द्रमालाई चिनिन्छ।
तारा हेर्ने शौखिनहरूका लागि विशेष अवसर
कालो चन्द्रमा अदृश्य हुने भएकाले चन्द्रमा हेर्नेहरूका लागि खासै केही देख्ने अवसर हुनेछैन। तर ताराहरू हेर्ने शौखिनहरूका लागि भने यो राम्रो अवसर हुनेछ।
नोहा पेट्रो भन्छन्, “मौसम सफा हुँदा नयाँ चन्द्रमा वा कालो चन्द्रमा खगोलविद्हरूका लागि उत्कृष्ट हुन्छ, किनकि चन्द्रमाबाट कुनै प्रकाश प्रदूषण (light contamination) हुँदैन।”
अर्थस्काई (EarthSky) अनुसार, यो वर्ष ग्रहहरू हेर्नका लागि सबैभन्दा राम्रो समय हो। त्यसैले सूर्यास्तपछि वा सूर्योदय हुनुभन्दा ठीक अघि तपाईँ शुक्र (Venus), मंगल (Mars) र शनि (Saturn) जस्ता केही ग्रहहरू स्पष्ट रूपमा देख्न सक्नुहुन्छ।
यदि तपाईँसँग दूरबीन (binoculars) वा टेलिस्कोप छ भने, १२०० प्रकाश-वर्ष टाढा ‘वल्पेकुला’ (Vulpecula) तारामण्डलमा रहेको ‘डम्बेल नेबुला’ (Dumbbell Nebula) पनि हेर्न सक्नुहुन्छ। यो रंगीन, चम्किलो ताराको अवशेष हो र रातको पहिलो आधा भागमा देखिन्छ।
