हिमाली सुगन्ध र ‘गोठ–बास’ : फालोटको शिरमा फेरिँदै चौँरी गोठालाको जीवन

काठमाडौँ, बैशाख ७ । समुन्द्री सतहबाट साढे तीन हजार मिटरको उचाइ । अगाडि नेपाल, भारत र भूटानका ठोकिनै खोज्ने हिमशृङ्खला। आँखै लोभ्याउने राताम्मे गुराँस र चिमलका झाडी। अनि, ती झाडीहरूका बीचमा सुनिने चौँरीका घाँटीमा झुण्डिएका घण्टीको ‘टङ–टङ’ आवाज ।

पाँचथरको फालेलुङ गाउँपालिकास्थित चारराते र फालोट क्षेत्रको यो दृश्य हिजोआज केवल गोठालाहरूको मात्र रहेन, यो त पर्यटकका लागि एउटा उत्सव र तस्बिरको फ्रेम बनेको छ। कुनै समय जीविकोपार्जनका लागि मात्र गरिने चौँरीपालन अहिले ‘पर्यापर्यटन’ को मेरुदण्ड बनेको छ। र, यसको केन्द्रमा छ– ‘गोठ–बास’ अर्थात् गोठमै बसेर हिमाली जनजीवनको अनुभव लिने नयाँ शैली ।

वि.सं. २०७४ अघि फालोट क्षेत्रमा मुस्किलले १८ वटा चौँरी गोठ थिए । ती गोठहरूमा केवल पुरुषहरू हुन्थे, जो जाडो र झरी सहेर चौँरी चराउँथे। तर, विगत ९ वर्षदेखि नयाँ वर्षको दिन आयोजना हुँदै आएको ‘चौँरी पर्यटन महोत्सव’ ले यो चित्रलाई पूर्णतः बदलिदिएको छ। आज यहाँ गोठको सङ्ख्या ३१ पुगेको छ ।

अझ रमाइलो कुरा त के छ भने, पहिले पुरुषको मात्रै साम्राज्य रहने गोठहरूमा अहिले महिला र युवाहरूको आकर्षण बढेको छ। स्थानीय अगुवा चौँरीपालक चन्द्रलाल नेपाल भन्नुहुन्छ, “पहिले गोठ केवल दूध दुहुने र सुत्ने ठाउँ थियो, अहिले यो पर्यटक राख्ने ‘गोठ–बास’ बनेको छ।”

अहिले सन्दकपुर आहालदेखि फालोटसम्मका करिब १०-१२ वटा गोठले पर्यटकलाई आतिथ्य सत्कार प्रदान गरिरहेका छन् । वार्षिक पाँच हजारभन्दा बढी पर्यटक पुग्ने यो क्षेत्रमा एकै रातमा १५० जनासम्मलाई बास दिने क्षमता विकास भएको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा फालोटको स्वाद
फालोटका गोठहरूमा अब केवल दूध र घ्यू मात्र उत्पादन हुँदैन । यहाँका चौँरीपालकहरू व्यावसायिक बनेका छन् । पहिले घ्यू र छुर्पीमा सीमित उत्पादन अहिले ‘याक चिज’ सम्म पुगेको छ । कञ्चनजङ्घा याक चिज उत्पादक समूहका अध्यक्ष रामचन्द्र गुरुङका अनुसार यहाँ उत्पादित चिज काठमाडौँका महँगा होटल हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुग्ने गरेको छ ।

अहिले यहाँ याक चिज प्रतिकिलो ८ सयदेखि १ हजार रुपियाँसम्ममा बिक्री हुन्छ । त्यति मात्र होइन, चौँरीको पुच्छर, सिङ र हाडखोरसमेत धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यका लागि बिक्री हुने गर्छ, जसले गोठालाहरूको आम्दानीको स्रोतलाई विविधीकरण गरिदिएको छ ।

यस पटकको महोत्सवमा त झन् प्रतिकिलो १२ हजार रुपियाँ पर्ने भेडाको घ्यूसमेत प्रदर्शनमा राखिएको थियो । महँगो भए पनि जडीबुटीयुक्त हिमाली भेगको घ्यूको माग अत्यधिक रहेको व्यवसायी लोकेश गुरुङ बताउनुहुन्छ ।

चुनौती र भविष्यको बाटो
सफलताका कथाबीच केही टड्कारा चुनौतीहरू पनि छन्। कर्णाली नदीको कटानले तल्लो भेग त्रसित भएजस्तै उच्च पहाडमा भने जलवायु परिवर्तन र पूर्वाधारको अभावले गोठालाहरू चिन्तित छन्। बर्खाको समयमा अत्यधिक वर्षा हुँदा गोठहरू गाउँतिर झार्नुपर्ने बाध्यता छ, जसले गर्दा पर्यटकहरूले चाहेको समयमा गोठ-बासको आनन्द लिन पाउँदैनन् ।

अर्कोतर्फ, जडीबुटी चरेका चौँरीको दूधबाट बनेका सामग्री र तराईका गाईको दूधको मूल्य उस्तै हुनुले उत्पादकहरूलाई केही निराश बनाएको छ। “लगानी र मेहनत धेरै छ, तर मूल्यमा उचित विभेद हुन सकेको छैन,” गुरुङ गुनासो गर्नुहुन्छ। चौँरीको नश्ल सुधारका लागि भूटान र ताप्लेजुङबाट याक ल्याएर उन्नत प्रजाति उत्पादन गर्ने प्रयास भइरहे पनि यसमा सरकारी स्तरबाट कृत्रिम गर्भाधान जस्ता प्राविधिक सहयोगको खाँचो देखिएको छ ।

नेपाल, भारत र भूटानको सीमावर्ती क्षेत्रमा पर्ने फालोट क्षेत्र अहिले एक बहुराष्ट्रिय पर्यटकीय ‘हब’ बन्दैछ । फालेलुङ गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष महेन्द्रहाङ जबेगूका अनुसार हिमाली संस्कृति र प्राकृतिक सौन्दर्यको संगम नै यहाँको मुख्य आकर्षण हो ।

गोठ–बासले एकातिर स्थानीयको आर्थिक अवस्था उकासेको छ भने अर्कोतिर लोप हुन लागेको चौँरीपालन संस्कृतिको संरक्षण गरेको छ। यदि राज्यले उचित मूल्य निर्धारण र पूर्वाधार विकासमा ध्यान दिने हो भने, फालोटका यी गोठहरू नेपालको पर्यटन क्षेत्रकै अनुपम पहिचान बन्ने निश्चित छ ।