भान्सामा ‘विष’ कि ‘औषधि’? : आयोडिन नभएको नुनले जोखिम बढ्ने
काठमाडौँ, जेठ ५ । भान्सामा नुनविनाको तरकारी सायद कसैलाई पनि स्वादिलो लाग्दैन । तर, के तपाईंले प्रयोग गरिरहनुभएको नुनले शरीरलाई स्वाद मात्र दिइरहेको छ कि स्वास्थ्य पनि? कतै तपाईंको भान्सामा प्रयोग भइरहेको नुन ‘आयोडिन’ विहीन त छैन?
झापाका चिकित्सक र जनस्वास्थ्यकर्मीहरूले हालै व्यक्त गरेको चिन्ताले एउटा डरलाग्दो चित्र देखाएको छ – नेपाली बजारमा अहिले गुणस्तरहीन र आयोडिनविहीन नुनको बिगबिगी बढ्न थालेको छ । विशेषगरी नेपाल–भारत खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै ‘सुपर मार्केट’ देखि साना खाद्यान्न पसलसम्म आयोडिन नभएका भारतीय नुनहरू खुलमखुला बिक्री भइरहेका छन् ।
आयोडिन: किन छ त अनिवार्य?
शरीरलाई दैनिक रूपमा नभई नहुने सूक्ष्म पोषक तत्व हो – आयोडिन । बालरोग विशेषज्ञ डा. टङ्क बह्राराकोटीका अनुसार, थाइरोइड ग्रन्थीलाई सुचारु राख्न, मस्तिष्कको विकास गर्न र शारीरिक वृद्धिका लागि आयोडिन अनिवार्य छ ।
यदि नुनमा आयोडिनको मात्रा पुगेन भने बालबालिकामा मानसिक विकास नहुने, पढाइमा कमजोर हुने, सुस्त मनस्थिति, बोल्न नसक्ने र होचोपन जस्ता समस्या देखिन्छन् । गर्भवतीमा गर्भपतन हुने वा मृत बच्चा जन्मने जोखिम रहन्छ । वयस्कमा गलगाँड आउने, थाइरोइडको समस्या र कार्यक्षमतामा ह्रास आउँछ ।
चम्किलो देखिने ‘पिङ्क साल्ट’ र ‘ब्ल्याक साल्ट’को भ्रम
आजभोलि बजारमा ‘हिमालयन पिङ्क रक साल्ट’ र विभिन्न खालका ‘ब्ल्याक साल्ट’ (बिरे नुन) को फेसन नै चलेको छ । हेर्दा आकर्षक र स्वास्थ्यवर्द्धक भनिए पनि खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागको परीक्षणले यी नुनहरूमा आयोडिनको मात्रा शून्य वा न्यून रहेको देखाएको छ । चिकित्सकहरू चेतावनी दिन्छन् – “स्वाद र फेसनका नाममा आयोडिनविहीन नुन प्रयोग गर्नु भनेको आफ्नै स्वास्थ्यमाथि खेलबाड गर्नु हो ।”
सफलताको कथा कतै उल्टिने त होइन?
कुनै समय नेपालमा दुई जनामध्ये एक जनालाई गलगाँड (कण्ठरोग) को समस्या थियो । सन् १९६५ ताका ५५ प्रतिशत नेपाली यो समस्याबाट ग्रस्त थिए । सरकारले साल्ट ट्रेडिङ कर्पोरेसनमार्फत ‘दुई बालबालिका चिह्न’ भएको आयोडिनयुक्त नुन घर-घरमा पुर्याएपछि आज यो समस्या लगभग शून्यमा झरेको छ ।
तर, अहिले निजी क्षेत्रलाई नुन बिक्रीमा सहभागी गराउँदा र सीमावर्ती क्षेत्रबाट गुणस्तरहीन नुन भित्रिँदा विगतको त्यो दुःखद अवस्था फेरि फर्कने खतरा बढेको छ । श्रीलङ्काले हाल भोगिरहेको आयोडिनको कमीका कारण उत्पन्न जनस्वास्थ्य सङ्कट नेपालका लागि एउटा पाठ हुनसक्छ ।
उपभोक्ताले कसरी चिन्ने सही नुन?
सरकारले निर्धारण गरेको मापदण्ड अनुसार नुनमा उत्पादनको समयमा ५० पिपिएम र उपभोक्ताको भान्सासम्म पुग्दा कम्तीमा १५ पिपिएम आयोडिन हुनुपर्छ ।
“थोरै खाऔँ, सही मात्रामा खाऔँ” भन्ने सरकारको नारालाई व्यवहारमा उतार्न जरुरी छ । झापाका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी तेजप्रकाश प्रसाईँ र बिर्तामोड नगरपालिकाका प्रमुख पवित्रा महतारा प्रसाईँले बजार अनुगमनलाई तीव्रता दिने र आयोडिनविहीन नुन जफत गर्ने प्रतिबद्धता त जनाएका छन्, तर सबैभन्दा ठूलो सचेतना उपभोक्ता स्वयम्मा हुनुपर्छ ।
तपाईंको थोरै लापरवाहीले आफ्ना छोराछोरीको मानसिक र शारीरिक विकासमा आजीवन असर पर्न सक्छ । त्यसैले, आजैदेखि आफ्नो भान्सामा प्रयोग हुने नुनको गुणस्तर जाँचौँ र सुरक्षित भविष्य सुनिश्चित गरौँ ।
