मानव बस्तीमा चितुवा र बाघको ‘सयर’ : चितवनमा क्यामराबाट निगरानी र खोरको पासो
काठमाडौँ, साउन २२ । चितवनका मानव बस्तीहरूमा अचेल डर र कौतुहलता दुवै छ । जङ्गलको राजा बाघ र फुर्तिलो चितुवा जङ्गल छोडेर बस्तीका कुनाकाप्चा र संस्थाका हाताभित्र देखिन थालेका छन् । दिउँसै हिंस्रक जनावरको पदचाप भेटिन थालेपछि डिभिजन वन कार्यालय चितवनले यतिबेला ‘इलेक्ट्रोनिक आँखा’ अर्थात् स्वचालित क्यामरा र फलामे खोरमार्फत सूक्ष्म निगरानी सुरु गरेको छ ।
खोरमा डमरु, बाहिर माउको छटपटी
भरतपुर महानगरपालिका १५ स्थित अविनास पोल्ट्री परिसरमा हालै एउटा कारुणिक तर थ्रिलर दृश्य देखियो । वन कार्यालयले थापेको खोरमा चितुवाको एउटा बच्चा (डमरु) पर्यो । क्यामरा ट्यापिङमा देखिएको फुटेजमा खोरभित्र परेको बच्चालाई बचाउन माउ चितुवा र अर्को एउटा बच्चा बाहिरै बसेर निकैबेर छटपटिएको देखियो ।
खोरमा परेको डमरुलाई उद्धार गरी सौराहास्थित राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषमा पठाइएको छ भने झाडी फाँडेपछि बाँकी रहेका माउ र बच्चा कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालयको परिसरतिर लागेको अनुमान गरिएको छ । अहिले ती ठाउँहरूमा पनि वन कार्यालयले नियमित अनुगमनका लागि क्यामरा र खोरको व्यवस्थापन गरेको छ ।
बस्तीमा बाघको त्रास र प्रशासनिक दौडधुप
बस्तीमा जनावर छिरेको यो पहिलो घटना होइन । केही दिनअघि मात्रै भरतपुर–११, आँपटारीस्थित विद्युत् सब–स्टेसन क्षेत्रमा बाघ देखिएपछि स्थानीयमा त्रास फैलियो । बाघले स्थानीयको बाख्रा नै खाइदिएपछि स्थिति गम्भीर बन्यो । घटनाको संवेदनशीलता बुझ्न प्रमुख जिल्ला अधिकारी गणेश अर्यालसहित सुरक्षा निकाय र वन कर्मचारीको टोलीले स्थलगत अनुगमन समेत गर्यो । अहिले त्यस क्षेत्रका प्रवेशद्वार र भित्रि भागहरूमा क्यामरा जडान गरिएको छ ।
डिभिजन वन कार्यालयका प्रमुख विष्णुप्रसाद आचार्यका अनुसार, हाल भरतपुरका तीनवटा संवेदनशील क्षेत्रमा क्यामरा र खोर जडान गरिएको छ । “बाघ वा चितुवा देखिएमा वा खोरमा परेमा तत्काल उद्धार गर्न टोलीलाई तयारी अवस्थामा राखिएको छ,” उनले भने ।
किन जङ्गल बाहिर आउँछन् हिंस्रक जनावर ?
जङ्गलमा राज गर्ने यी जनावर आखिर मानव बस्तीसम्म किन आइपुग्छन् त ? यसमा विज्ञहरूको आफ्नै तर्क छ । सामान्यतया शारीरिक रूपमा कमजोर भएका वा बुढा भएका बाघ-चितुवालाई जङ्गलभित्र शिकार गर्न गाह्रो हुन्छ । त्यस्ता जनावरले सजिलो शिकारका लागि मानव बस्तीका घरपालुवा जनावर रोज्ने गर्छन् ।
अर्को रोचक पक्ष भनेको बच्चा हुर्काउने समय हो । विज्ञहरूका अनुसार, जङ्गलभित्र अन्य शक्तिशाली जनावरले आफ्ना बच्चालाई आक्रमण गर्न सक्ने भयले माउहरू बच्चा जोगाउन सुरक्षित ठाउँ खोज्दै जङ्गलको किनार वा मानव बस्ती नजिकका झाडीहरूमा पुग्ने गर्छन् ।
निगरानी नै अचूक उपाय
मानव र वन्यजन्तुबीचको यो द्वन्द्व व्यवस्थापन गर्न वन कार्यालयले प्रविधिको साहारा लिएको छ । वन अधिकृत सुदीप हमाल भन्छन्, “क्यामरा जडान गरेपछि उनीहरूको मुभमेन्ट कुन दिशातिर छ भन्ने थाहा हुन्छ, जसले गर्दा स्थानीयलाई सचेत गराउन र नियन्त्रणको योजना बनाउन सजिलो भएको छ ।”
अहिले चितवनका यी क्षेत्रमा वन कर्मचारीहरू चौबीसै घण्टा निगरानीमा छन् । एकातिर वन्यजन्तुको संरक्षण र अर्कोतिर नागरिकको सुरक्षा, यी दुवै चुनौतीका बीच प्रविधिको यो प्रयोगले चितवनमा मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणमा नयाँ आयाम थपेको छ ।
