काठमाडौँ, साउन २८ । काठमाडौँ महानगरपालिकाको एउटा कोठामा बसेर इन्जिनियरहरूले बनाउनुभएको रङ्गीन नक्सा र तयार पारिएको मोटो ‘डीपीआर’ (विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन) देख्दा जो कोही लोभिन्छन् । तर, के ती कागजका बुट्टाहरूले सडकमा हिँड्ने आम नागरिकको जीवनमा मुस्कान ल्याउन सकेका छन् त ?

काठमाडौँ महानगरपालिकाकी कार्यवाहक प्रमुख एवं सहरी योजना आयोगकी अध्यक्ष सुनिता डंगोलको चिन्ता र चासो यसैमा केन्द्रित रहेको छ । आयोगको ७३ औँ बैठकलाई सम्बोधन गर्दै उहाँले स्पष्ट निर्देशन दिनुभयो,  ‘आयोगले निर्माण गरेका परियोजनाको सुन्दरता कागजमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन, कार्यान्वयनमा गएपछि नागरिकले त्यसको प्रत्यक्ष महसुस गर्न पाउनुपर्छ ।’

यो केवल निर्देशन मात्र थिएन, काठमाडौँलाई एउटा आधुनिक र जीवन्त सहर बनाउने सपनाको मार्गचित्र पनि थियो ।

दिनमा मात्र होइन, रातमा पनि ‘जागा’ सहर

हाम्रो सहर प्रायः साँझ परेपछि सुत्ने गर्छ । तर, डंगोलको परिकल्पना फरक छ । उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘सहरी जीवन्तता बढाउन दिनको व्यवस्थापन जत्तिकै रातको अवधिमा पनि सहरलाई जागा बनाउनु पर्छ । अब ‘के गर्ने’ भन्ने बहस धेरै भयो, अब ‘कसरी गर्ने’ भन्ने कोणबाट काम गर्नुपर्छ ।’

सहरलाई रातभर चलायमान बनाउन प्रकाश, सुरक्षा र पर्यटकीय आकर्षणका योजनाहरूलाई एकीकृत ढंगले अगाडि बढाउने महानगरको लक्ष्य रहेको छ ।

प्रविधिमैत्री अनुगमन : अब ‘डिजिटल’ रिपोर्टिङ

योजना बन्ने तर कार्यान्वयन फितलो हुने पुरानो समस्या समाधान गर्न महानगरले नयाँ अस्त्र प्रयोग गर्दैछ, ‘प्रविधिमैत्री अनुगमन’ । अब सहरी योजना आयोगका सदस्यहरूको नेतृत्वमा हुने स्थलगत निरीक्षणको प्रतिवेदन केवल कागजमा मात्र सीमित हुने छैन । अनुगमन टोलीले प्रत्येक दिनको प्रगति श्रव्यदृश्य (भिडियो) र डिजिटल ढाँचामा बुझाउनुपर्नेछ । यसका लागि सूचना प्रविधि विभागलाई छुट्टै ‘प्रतिवेदन पोर्टल’ विकास गर्न निर्देशन दिइएको छ, जसले काममा पारदर्शिता र गति दुवै सुनिश्चित गर्नेछ ।

ठमेलदेखि वसन्तपुरसम्म: एआईले बदल्दैछ सहरको स्वरूप

महानगरले ‘वसन्तपुरदेखि ठमेल’ सम्मको क्षेत्रलाई एउटा नमुना ‘सहरी सुधार क्षेत्र’का रूपमा विकास गरिरहेको छ । यसको रोचक पक्ष के छ भने, ठमेलका मुख्य चोकहरू (नर्सिङ चोक, जेपी चोक, थहिती आदि) को डिजाइनमा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स प्रयोग गरिएको छ । सडकमा कलात्मक बुट्टाहरू, ढुङ्गा र काठका कुर्सीहरू, अपाङ्गतामैत्री संरचना र व्यवस्थित ढलले ठमेलको साख फेर्ने योजना बनाइएको छ ।

पर्यटकका लागि ठूलो समस्याका रूपमा रहेको पार्किङ व्यवस्थापन गर्न २५० सवारी अटाउने ठाउँ पहिचान गरी ‘अनलाइन बुकिङ’ प्रणाली सुरु गर्ने तयारी गरिएको छ ।

सम्पदाको पुनर्जन्म र आधुनिक सुविधा

महानगर केवल आधुनिकतामा मात्र भुलेको छैन, आफ्नो पुर्ख्यौली पहिचान जोगाउन पनि उत्तिकै सक्रिय छ । सङ्कटा मन्दिरको जीर्णोद्धारदेखि स्वयम्भू-डल्लु क्षेत्रका ७० वटा घरको मोहडा (फसाड) लाई पुरानै स्वरूपमा फर्काउने योजनाअनुसार नक्साङ्कनको काम भइरहेको छ ।

अर्कोतर्फ, सहरको आधारभूत आवश्यकता मानिने सार्वजनिक शौचालयको अवस्था सुधार गर्न एक महिनाभित्रै विस्तृत अध्ययन सम्पन्न गरिँदैछ । प्रयोगविहीन अवस्थामा रहेका १५० वटा शौचालयलाई अब ‘स्मार्ट ट्वाइलेट’ मा रूपान्तरण गर्न सिफारिस गरिएको छ ।

शिक्षा, वातावरण र प्रविधि: एकमुष्ठ प्रहार

महानगरले विद्यालयको वातावरणलाई पनि योजनाको प्राथमिकतामा राखेको छ । ८३ वटा सामुदायिक विद्यालयमा फोहोरमैला व्यवस्थापनको सर्वेक्षण सम्पन्न गरिएको छ भने छात्राहरूको स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राखी सेनेटरी प्याड विसर्जन गर्ने मेसिन जडान गर्ने सूची तयार पारिएको छ ।

यस्तै, जमिनमुनिको पानी पुनःभरणका लागि ‘रिचार्ज पिट’ बनाउने, बञ्चरेडाँडामा लिचेट प्रशोधन प्लान्ट डिजाइन गर्ने र ‘एक वडा एक उत्पादन’ जस्ता कार्यक्रमलाई उहाँले प्राथमिकताका साथ अगाडि बढाउनुभएको छ ।

काठमाडौँ महानगरपालिका अहिले ‘कागजी योजना’ र ‘मैदानी कार्यान्वयन’ बीचको दुरी मेटाउन प्रयत्नशील छ । १३१ वटा डीपीआरहरूमध्ये १८ वटा तयार भइसकेको जानकारी आयोगका उपाध्यक्षले बैठकमा दिनुभएको छ । यदि कार्यवाहक प्रमुख डंगोलज्यूको निर्देशन र भावना बमोजिम कर्मचारी तथा सम्बन्धित संयन्त्रले तालमेल मिलाउने हो भने, काठमाडौँको सुन्दरता अब छिट्टै महानगरवासीको अनुभवमा उत्रने निश्चित छ ।

कागजमा कोरिएका ती रङ्गीन सपनाहरू अब सडकमा, गल्लीमा र नागरिकको जीवनशैलीमा झल्किने प्रतीक्षामा छन् ।