इरानसँगको युद्धको ६ महिना: खाडी क्षेत्रमा नयाँ सुरक्षा संरचनाको उदय, अमेरिकी निर्भरता घट्दो

 दुबई / लन्डन । इरानसँगको युद्ध सुरु भएको छ महिना पुग्दा खाडी क्षेत्रको सुरक्षा परिदृश्यमा व्यापक फेरबदल आएको छ। लामो समयदेखि अमेरिकी सुरक्षा छातामा ओत लाग्दै आएका खाडी मुलुकहरूले अब वासिङ्टनको विकल्प भन्दा पनि पुरानो संरचनालाई ‘पूरक’ हुने गरी नयाँ र बहुआयामिक सुरक्षा साझेदारी निर्माण गर्न थालेका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा विश्लेषकहरू र समाचार एजेन्सीहरूका अनुसार, जुन २०२५ मा कतारस्थित ‘अल उदेद’ अमेरिकी सैन्य अड्डामा इरानले गरेको क्षेप्यास्त्र आक्रमणपछि खाडी देशहरूले आफ्नो सुरक्षा नीतिमा आमूल परिवर्तन ल्याएका हुन्।

नयाँ सुरक्षा ‘इकोसिस्टम’ र मक्का सम्झौता
खाडी क्षेत्रमा अहिले कुनै एउटा मात्र देशको नेतृत्वमा रहने ‘नेटो’ जस्तो कठोर सैन्य गठबन्धन भन्दा पनि ‘एकअर्कामा जेलिएका साझेदारीहरू’ (Overlapping Partnerships) को नयाँ अवधारणा विकास भइरहेको छ।

यसको सबैभन्दा बलियो उदाहरण साउदी अरब, टर्की र पाकिस्तानबीच भएको ‘मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता’ लाई मानिएको छ। यस सम्झौताले कुनै एक देशमाथि हुने आक्रमणलाई सबैमाथिको आक्रमण मानिने ‘सामूहिक रक्षा’ को प्रतिवद्धता जनाएको छ। खाडी सहयोग परिषद् (जीसीसी) भन्दा बाहिर निस्केर टर्की र पाकिस्तान जस्ता क्षेत्रीय शक्तिहरूलाई सुरक्षा संयन्त्रमा सामेल गरिनुलाई रणनीतिक मोड मानिएको छ।

अमेरिकाको भूमिका र परिवर्तन
दशकौँदेखि खाडीको सुरक्षामा अमेरिकाको एकाधिकार रहँदै आएको थियो। हालको युद्धका क्रममा पनि अमेरिकाको भूमिका अपरिहार्य देखिए पनि खाडी मुलुकहरूले अब वासिङ्टनको मात्र मुख ताक्न छाडेका छन्। बरु उनीहरूले बेलायत, फ्रान्स र टर्की जस्ता मुलुकहरूसँग प्रत्यक्ष सैन्य सहकार्य बढाएका छन्।

यसको एक उदाहरण कतार र बेलायतबीचको संयुक्त ‘टाइफुन स्क्वाड्रन’ हो। गत मार्चमा बेलायती वायुसेनाको टाइफुन विमानले कतारतर्फ लक्षित इरानी ड्रोन खसालेको थियो, जसले द्विपक्षीय सैन्य सहकार्यको प्रभावकारिता प्रमाणित गरेको छ।

नेतृत्व र अन्तर-सञ्चालन क्षमता (Interoperability)
नयाँ सुरक्षा संरचनामा ‘जहाँ खतरा, त्यहीँको नेतृत्व’ भन्ने सिद्धान्त अपनाउन थालिएको छ। समुद्री सुरक्षामा दखल भएका साझेदारले जलक्षेत्रको र हवाई रक्षामा सबल मुलुकले आकाशको सुरक्षा कमान्ड लिने गरी लचिलो संयन्त्र बनाइँदैछ।

विश्लेषकहरूका अनुसार, अबको मुख्य चुनौती ‘इन्टरअपरेबिलिटी’ अर्थात् विभिन्न देशका सेनाहरूबीचको समन्वय हो। सूचना आदानप्रदान, संयुक्त अभ्यास र प्रविधिको एकीकरणमार्फत युद्धको समयमा तत्काल प्रतिकार गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु खाडी देशहरूको प्राथमिकतामा परेको छ।

युरोपेली मुलुकहरूले पनि खाडीसँगको सम्बन्धलाई केवल हतियार बिक्रीमा मात्र सीमित नराखी रणनीतिक साझेदारीमा बदल्न खोजिरहेका छन्। ड्रोन, क्षेप्यास्त्र र विद्युतीय युद्ध (Electronic Warfare) को बढ्दो जोखिमका बीच खाडी र युरोपेली सेनाहरूले संयुक्त योजना र अभ्यासलाई तीव्रता दिएका छन्।

इरानसँगको यो ६ महिना लामो द्वन्द्वले खाडी क्षेत्रलाई थप एकीकृत, लचिलो र आत्मरक्षाका लागि नयाँ साझेदारहरू खोज्न बाध्य बनाएको छ। यदि यो गति कायम रहेमा, भविष्यको खाडी सुरक्षा प्रणाली कुनै एउटा शक्तिको भरमा मात्र नभई क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूको सन्तुलित नेटवर्कमा आधारित हुने निश्चित छ।