काठमाडौं ।  अमेरिकाले इरानका सबै विमान सेवाहरूलाई विश्वव्यापी रूपमा निष्क्रिय पार्ने चेतावनी दिएपछि यसले लाखौं इरानी नागरिकको जीवनमा थप संकट ल्याउने विश्लेषकहरूले बताएका छन्।

अमेरिकी कोष सचिव स्कट बेसेन्टले सोमबार भन्दै, “२३ सेप्टेम्बरदेखि विश्वभरका सबै इरानी एयरलाइन्स बन्द गरिनेछन्” भनी घोषणा गरेका थिए। उनले विमान कम्पनीहरूलाई मात्र नभई इन्धन आपूर्ति, ग्राउन्ड ह्यान्डलिङ र टिकट बिक्री गर्ने कम्पनीहरूलाई समेत डलर प्रणालीबाट बहिष्कृत गरिने चेतावनी दिएका छन्।

यो घोषणा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको “अपरेशन इकोनोमिक आउटकास्ट” अन्तर्गत तेहरानको अर्थतन्त्रमाथि थप दबाब बढाउने रणनीतिको नयाँ चरण मानिएको छ।

इरानको हवाई क्षेत्रको हालको अवस्था

दशकौंदेखिको अमेरिकी प्रतिबन्धका कारण इरानको नागरिक उड्डयन क्षेत्र विश्व मापदण्डभन्दा निकै पछाडि परेको छ। ८ सेप्टेम्बरमा अमेरिकाले इरानका सबै २७ वटा एयरलाइन्सलाई प्रतिबन्ध लगाएको थियो, जसलाई वासिङ्टनले हतियार, जनशक्ति र अवैध सामान ढुवानीमा प्रयोग हुने आरोप लगाएको छ।

इरानभन्दा बाहिर मुख्यतः माहान एयर, सरकारी स्वामित्वको इरान एयर र क्षेशम एयरले उडान सञ्चालन गर्दै आएका छन्। इरानको सबैभन्दा लोकप्रिय एयरलाइन माहान एयरले अमेरिकाले इरानको उड्डयन क्षेत्रलाई सहयोग गर्ने ३६ वटा विदेशी कम्पनीलाई प्रतिबन्ध लगाएपछि इस्तानबुल, अंकारा र तेहरान-मस्कट मार्गमा उडान स्थगित गरिसकेको छ। यो चेतावनी अब बुधबारदेखि आधिकारिक अमेरिकी नीति बन्न पुगेको बेसेन्टले जनाएका छन्।

माहान एयरले चीन, भारत, इराक, पाकिस्तान, थाइल्यान्ड र संयुक्त अरब इमिरेट्समा उडान भर्दै आएको छ। इरान एयरको युरोपेली सञ्जाल प्रतिबन्ध, विमान अभावजस्ता कारणले लगभग समाप्त भइसकेको छ; हाल यसका अन्तर्राष्ट्रिय गन्तव्य इराकका नजफ र बगदाद तथा टर्कीको इस्तानबुलमा मात्र सीमित रहेको छ।

इरान एयरका प्रमुख कार्यकारी ताहेर अब्दोलहाईले इरानी समाचार साइट सेहतखबरसँगको कुराकानीमा, उड्डयन क्षेत्रमाथिको आर्थिक दबाब क्यान्सरजस्तै फैलिरहेको बताएका छन्। युद्धका क्रममा विभिन्न कम्पनीका कम्तीमा ३० वटा विमान क्षतिग्रस्त भएको उनको भनाइ छ। क्षेशम एयरले भने टर्की, इराक, युएई र जर्मनीसम्म उडान सञ्चालन गर्दै आएको छ।

कुन देश र विमानस्थल प्रभावित हुने?

फेब्रुअरीको अन्त्यदेखि अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण थालेपछि धेरैजसो अन्तर्राष्ट्रिय विमान कम्पनीहरू तेहरानबाट टाढै रहँदै आएका छन्। इरानको नागरिक उड्डयन संगठनका अनुसार, २०२५ मा इरानबाट ४ करोड ६२ लाख यात्रुले उडान भरेका थिए, जसमध्ये १ करोड १२ लाख अन्तर्राष्ट्रिय उडानमा र त्यसमध्ये करिब ७२ लाख इरानी विमान कम्पनीमार्फत यात्रा गरेका थिए।

उड्डयन तथ्याङ्क विश्लेषण संस्था सिरियमका अनुसार सेप्टेम्बरमा साप्ताहिक करिब ७० हजार सिट मात्र अन्तर्राष्ट्रिय उडानका लागि तालिकामा रहेका छन् — जुन गत वर्षको तुलनामा ४९ प्रतिशतले कम हो, किनभने फ्लाईदुबई र टर्कीश एयरलाइन्सजस्ता कम्पनीहरू पूर्णतः अनुपस्थित छन्।

यसबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने विमानस्थलमा इस्तानबुल, नजफ, बगदाद, दुबई, नयाँ दिल्ली, लाहोर, बेइजिङ, सांघाई, गुआंगझाउ, सेनझेन र फुकेट पर्छन्। इन्धन आपूर्ति, ग्राउन्ड ह्यान्डलिङ र टिकट प्रणालीमा निर्भर स्थानहरूसम्म असर पुग्ने विश्लेषकहरूको भनाइ छ।

के अन्य देशहरूले अमेरिकी दबाबअघि झुक्नेछन्?

स्ट्र्याटेजिक एयरो रिसर्चका प्रमुख विश्लेषक साज अहमदका अनुसार, इराक र इरानबीचको पर्यटन तथा यात्रा सम्बन्ध दुवै देशका लागि महत्त्वपूर्ण भएकाले इराकले अमेरिकासँग छूट माग्ने सम्भावना छ। पाकिस्तान, जसको इरानसँग लामो साझा सीमा छ, अमेरिकी दबाबअघि सहजै नझुक्ने उनको भनाइ छ।

चीनले भने इरानलाई राजनीतिक र आर्थिक सहयोग जारी राख्ने र रुससँगै अमेरिकी माग बेवास्ता गर्ने सम्भावना विश्लेषकले जनाएका छन्। चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता गुओ जियाकुनले मंगलबार यी प्रतिबन्धहरूलाई “गैरकानूनी” भन्दै संयुक्त राष्ट्रसंघ सुरक्षा परिषद्को स्वीकृतिविनाको एकतर्फी कदमको विरोध जनाएका छन्।

टर्कीले पनि आर्थिक तथा पर्यटन सम्बन्धका कारण इरानी विमान सेवामाथिको प्रतिबन्धको माग प्रत्यक्ष रूपमा नटार्ने तर पर्दा पछाडि प्रतिरोध देखाउने अहमदको आकलन छ। युएईले भने हालै इरानसँगको व्यापार रोकेको सन्दर्भमा अमेरिकी नीति पछ्याउने सम्भावना बढी रहेको उनले बताए।

इरानले पनि प्रतिकारस्वरूप आफ्नो हवाई क्षेत्र विदेशी विमान कम्पनीका लागि बन्द गर्न सक्ने विश्लेषकको चेतावनी छ। युद्ध सुरु भएयता अधिकांश गैर-इरानी विमान कम्पनी इरानी हवाई क्षेत्रबाट टाढै रहेका छन्, यद्यपि फ्लाईदुबईजस्ता केहीले उडान समय घटाउन इरानको पूर्वी हवाई क्षेत्र प्रयोग गर्न थालेका छन्।

इरानी यात्रुहरूमाथि असर

इरानी-अमेरिकी अर्थशास्त्री नादेर हबिबीका अनुसार यी नयाँ प्रतिबन्ध अत्यन्त व्यापक छन् किनभने इरानतर्फ वा इरानबाट उडान सञ्चालन गर्ने कुनै पनि विमानस्थललाई लक्षित गरिएको छ। उनले चीन र रुसबाहेक अधिकांश देशले यसको पालना गर्ने अनुमान गरेका छन्।

हबिबीका अनुसार विमान भाडा हालैका हप्तामा उल्लेख्य रूपमा बढेको छ — केही मार्गमा त सय प्रतिशतसम्म वृद्धि भएको छ। इरानी रियालको अवमूल्यन र घरायसी आम्दानीमा आएको ३० प्रतिशतसम्मको गिरावटका बीच यो मूल्यवृद्धि यात्रुका लागि ठूलो आर्थिक बोझ बन्ने उनको भनाइ छ।

विश्लेषक अहमदका अनुसार इन्धन तथा अन्य लागत वृद्धिले इरानी एयरलाइन्सका भाडा थप बढ्न सक्छन्। लेबनानआधारित उड्डयन परामर्शदाता माजेन सम्माकका अनुसार गैर-इरानी विमान कम्पनीहरूलाई पनि प्रतिबन्ध लगाइने हो वा होइन भन्ने अझै स्पष्ट नभएकाले यो एउटा महत्त्वपूर्ण अनुत्तरित प्रश्न बनेको छ।

सम्माकका अनुसार यात्रा रोकिन नसक्ने भएकाले इरानी नागरिकहरूले टर्की, इराक, आर्मेनिया र पाकिस्तानजस्ता छिमेकी मुलुकतर्फ समुद्री वा स्थल मार्ग प्रयोग गर्ने विकल्प खोज्नेछन्, जसले यात्रा खर्च र झन्झट दुवै बढाउनेछ। यसबाट इस्तानबुल, दोहा, मस्कट र दुबईजस्ता क्षेत्रीय हबलाई भने फाइदा पुग्ने विश्लेषकहरूको भनाइ छ।

पुराना विमान चलाइरहेका इरानी एयरलाइन्सका लागि मर्मतसम्भार थप कठिन बन्ने र यसले इरानको परिचालनयोग्य विमान बेडाको करिब एक-तिहाइ भाग तत्काल जमिनमै रोकिन सक्ने अहमदको चेतावनी छ।