इस्तानबुल । टर्कीको पूर्वी टोरस पर्वत शृङ्खलाको फेदीमा रहेको सायबुर्च गाउँमा करिब ११ हजार वर्ष पुरानो मानव बस्तीका अवशेष फेला परेका छन्। सन् २०२० मा बगैँचाको पर्खाल निर्माणमा प्रयोग गरिएका ‘टी’ आकारका ढुङ्गाहरू प्रागैतिहासिक मानव आकृति झल्काउने स्तम्भ भएको पहिचान भएपछि यस क्षेत्रको पुरातात्त्विक महत्त्व उजागर भएको हो।

स्थानीय बासिन्दाले सामान्य निर्माण सामग्री ठानेका ती ढुङ्गा वास्तवमा कृषि युग सुरु हुनुअघिका शिकारी तथा सङ्कलक समुदायले निर्माण गरेका संरचना थिए। नजिकैको सान्लिउर्फा सङ्ग्रहालयका कर्मचारीले ती स्तम्भ पहिचान गरेपछि सन् २०२१ देखि व्यवस्थित उत्खनन सुरु गरिएको थियो।

सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा सायबुर्चमा नवपाषाण युगका करिब ७० वटा संरचना उत्खनन भइसकेका छन्। तीमध्ये आवासीय घर र सामुदायिक भवन दुवै छन्। ढुङ्गाका भाँडा, अन्न पिस्ने उपकरणलगायतका सामग्री पनि फेला परेका छन्। यसले त्यस समयका मानिसले अन्न प्रशोधन गर्ने र सम्भवतः बियरसमेत बनाउने गरेको हुन सक्ने सङ्केत गरेको छ।

यी खोजहरूले मानव समुदाय घुमन्ते जीवनबाट स्थायी बस्तीतर्फ रूपान्तरण हुँदै गरेको नवपाषाण युगको जीवनशैली, सामाजिक सम्बन्ध र धार्मिक विश्वासबारे नयाँ जानकारी दिएका छन्।

ढुङ्गामा कुँदिएको रहस्यमय कथा

सायबुर्चमा भेटिएका अवशेषमध्ये सबैभन्दा चर्चित खोज सामुदायिक भवनभित्रको ढुङ्गे बेन्चमा कुँदिएका पाँचवटा आकृति हुन्। पुरातत्त्वविद्का अनुसार यो दृश्य प्रागैतिहासिक मानिसले ढुङ्गामा कुँदेर प्रस्तुत गरेको कथात्मक दृश्यको अहिलेसम्मकै सबैभन्दा पुरानो ज्ञात उदाहरणमध्ये एक हो।

ढुङ्गामा एकातिर साँढेको आकृति छ। त्यसको विशाल सिङ देखिने गरी कुँदिएको छ। साँढेको अगाडि केही घुँडा खुम्च्याएर बसेजस्तो देखिने पुरुष आकृति छ। उसको बायाँ हातमा छवटा औँला देखिन्छन् भने दायाँ हातमा कुनै वस्तु समातेको जस्तो देखिन्छ।

तर त्यसको छेउमा रहेका दुईवटा चितुवाका आकृतिबीचको पुरुष आकृतिले विशेष ध्यान आकर्षित गरेको छ। उक्त पुरुषको अनुहार ढुङ्गाबाट उठेको शैलीमा कुँदिएको छ। उसका आँखा बाहिर निस्किएका र ओठ बाक्ला छन्। दुवैतर्फ रहेका चितुवाका पुच्छर घुम्रिएका छन् भने तिनका धारिला दाँतसमेत स्पष्ट देखिन्छन्।

इस्तानबुल विश्वविद्यालयकी पुरातत्त्वविद् तथा उत्खनन टोलीकी प्रमुख एयलेम ओज्दोगानले सन् २०२२ मा प्रकाशित अनुसन्धानपत्रमा यसलाई नवपाषाण युगको कथात्मक दृश्यका रूपमा व्याख्या गरेकी थिइन्।

सान्लिउर्फा प्रान्तमा रहेका गोबेक्लीतेपे र कराहानतेपे जस्ता पुरातात्त्विक स्थलमा पनि मानिस तथा जनावरका आकृति भेटिएका छन्। तर सायबुर्चको विशेषता भनेको विभिन्न आकृतिलाई एउटै ढुङ्गे सतहमा आपसमा सम्बन्धित हुने गरी प्रस्तुत गरिनु हो।

ओज्दोगानका अनुसार अन्य स्थलमा आकृतिहरू छुट्टाछुट्टै देखिए पनि सायबुर्चमा भने तिनलाई एउटै कथाका अंशका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

आखिर के कथा भन्न खोजिएको थियो?

ढुङ्गामा कुँदिएका आकृतिले कुन कथा भन्न खोजेका थिए भन्ने विषय अझै रहस्यकै रूपमा छ। पुरातत्त्वविद् र अन्य अनुसन्धानकर्ताले यसबारे विभिन्न व्याख्या प्रस्तुत गरेका छन्।

केही अनुसन्धानकर्ताले यसलाई मानिस र शक्तिशाली जनावरबीचको मुठभेडको चित्रण मानेका छन्। साँढेका ठूला सिङ र चितुवाहरूको आक्रामक मुद्राले त्यसलाई सङ्केत गर्ने उनीहरूको तर्क छ।

अर्को व्याख्याअनुसार यो दृश्य कुनै व्यक्तिले खतरनाक जनावरको सामना गरेर आफूलाई प्रमाणित गर्नुपर्ने दीक्षान्त वा वयस्कतामा प्रवेश गर्ने संस्कारसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।

यस्तै, पुरुष आकृतिले आफ्नो दायाँ हातमा लिङ्गजस्तो देखिने अङ्ग समातेको दृश्यका कारण केही विद्वान्ले यसलाई प्रजनन क्षमता, पुरुषत्व र मानव अस्तित्वको निरन्तरतासँग पनि जोडेका छन्।

यस क्षेत्रमा लिङ्गाकार आकृति अन्य पुरातात्त्विक संरचनामा पनि पाइएका छन्। कराहानतेपेको ‘पिलर रुम’ भनिने संरचनामा लिङ्गको आकारमा कुँदिएका १० वटा ठाडा स्तम्भ रहेको बताइएको छ।

तर ओज्दोगान भने ढुङ्गे चित्रले ठ्याक्कै कुन कथा प्रस्तुत गरेका थिए भन्ने निष्कर्षमा पुगेकी छैनन्।

उनका अनुसार एउटै आकृतिलाई हेरेर मानिसहरूले फरक–फरक कथा कल्पना गर्न सक्छन्। ती व्याख्यामा केही सत्य हुन सक्ने भए पनि प्रागैतिहासिक मानिसले वास्तवमा के भन्न खोजेका थिए भन्ने निश्चित रूपमा थाहा पाउन सम्भव छैन।

उनका लागि महत्त्वपूर्ण प्रश्न भनेको ती आकृति तत्कालीन समाजका मानिसका लागि किन महत्त्वपूर्ण थिए र तिनले समुदायको जीवनमा कस्तो भूमिका खेलेका थिए भन्ने हो।

सामाजिक नियम र सामूहिक स्मृतिका प्रतीक

ओज्दोगानका अनुसार सायबुर्चका ढुङ्गे चित्रहरू केवल कलात्मक अभिव्यक्ति मात्र थिएनन्। ती तत्कालीन समुदायका सामूहिक स्मृति, सामाजिक मूल्य र जीवनपद्धतिका प्रतीक पनि हुन सक्थे।

स्थायी बस्तीको विकास हुँदै गरेको समयमा मानिसको निजी र सार्वजनिक जीवनबीचको भिन्नता आजको जस्तो स्पष्ट नहुन सक्थ्यो। समुदायका सदस्यलाई साझा नियम र परम्परामा बाँध्न यस्ता सार्वजनिक चित्रले भूमिका खेलेको हुन सक्ने उनको व्याख्या छ।

उनका अनुसार तत्कालीन समाजमा दैनिक गतिविधि र जीवनशैलीसम्बन्धी धेरै नियम हुन सक्थे। ती नियम तथा विश्वासलाई पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण गर्न ढुङ्गामा कुँदिएका चित्र प्रभावकारी माध्यम बनेका हुन सक्छन्।

त्यतिबेला लिखित अभिलेखको प्रचलन नभएकाले मानिसहरूले शब्द, मौखिक कथा र परम्परामार्फत आफ्नो ज्ञान नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्थे। सार्वजनिक स्थानमा राखिएका आकृतिले ती कथा र परम्परा सम्झन तथा निरन्तरता दिन सहयोग गरेको हुन सक्ने पुरातत्त्वविद्को धारणा छ।

घरभित्रै गाडिन्थे मृतक, भेटियो मुख बन्द गरिएको आकृति

सायबुर्चमा भएका उत्खननले त्यस समयका मानिसको मृत्यु संस्कारबारे पनि रोचक तथ्य उजागर गरेका छन्।

पुरातात्त्विक प्रमाणअनुसार मृतकलाई प्रायः मानिस बसोबास गर्ने घरभित्रै गाडिन्थ्यो। कतिपय अवस्थामा घरको भुइँमुनि व्यवस्थित रूपमा शव गाडिएको पाइएको छ। यसले मृतकलाई परिवार र घरपरिवारको निरन्तरतासँग जोडेर हेर्ने गरिएको हुन सक्ने सङ्केत गर्छ।

गत वर्ष त्यहाँ एउटा सानो कुँदिएको आकृति फेला परेको थियो, जसको मुख सिलाइएको वा बन्द गरिएको जस्तो देखिन्छ। उक्त आकृतिले मृतकसँग सम्बन्धित कुनै परम्परा वा विश्वासलाई सङ्केत गरेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। यद्यपि यसको वास्तविक अर्थ अझै स्पष्ट भएको छैन।

केही स्थानमा मानव हड्डीसँगै जनावरका हड्डी पनि भेटिएका छन्। यसका साथै यस क्षेत्रका अन्य पुरातात्त्विक स्थलमा पनि शव वा मानव आकृतिसँग सम्बन्धित गिद्धजस्ता चराका चित्र पाइएका छन्।

विशेषगरी गोबेक्लीतेपेको एउटा स्तम्भमा टाउको नभएको मानव शरीरको छेउमा गिद्धको आकृति कुँदिएको छ।

यी प्रमाणका आधारमा केही अनुसन्धानकर्ताले तत्कालीन मानिसले मृत शरीरलाई गिद्ध वा अन्य मांसाहारी चराले खान दिने गरी खुला स्थानमा राख्ने अन्त्येष्टि विधि अपनाएको हुन सक्ने अनुमान गरेका छन्। यस्तो विधिलाई ‘आकाशीय अन्त्येष्टि’ (स्काई बुरियल) भनिन्छ।

तर सायबुर्चमा भेटिएका मानव तथा जनावरका हड्डीले मात्र त्यस्तो अन्त्येष्टि विधि निश्चित रूपमा प्रचलनमा थियो भन्ने प्रमाणित गर्दैनन्। यसबारे थप अनुसन्धान आवश्यक छ।

मानिसजस्ता देखिने ‘टी’ आकारका स्तम्भ

सायबुर्चमा भेटिएका ‘टी’ आकारका ढुङ्गे स्तम्भ पनि अनुसन्धानकर्ताका लागि चासोको विषय बनेका छन्। केही स्तम्भमा हात र कम्मरमा बाँधिएको पेटीजस्ता आकृति कुँदिएका छन्। यसले ती संरचनालाई मानव आकृतिको प्रतीकका रूपमा निर्माण गरिएको हुन सक्ने व्याख्यालाई बल दिएको छ।

गाउँको बीचमा रहेको एउटा छुट्टै भवनमा चट्टानकै आधार भागमा मानव अनुहार कुँदिएको छ। त्यसको ठीक अगाडि भित्तामा ठूलो खोपाजस्तो संरचना छ भने वरपर चितुवा र सुँगुरका आकृति भएका स्तम्भ छन्।

ओज्दोगानका अनुसार संरचनाहरूको यस्तो योजनाबद्ध व्यवस्था तत्कालीन मानिसले आफ्ना परम्परा र विश्वासलाई सार्वजनिक रूपमा देखाउन चाहेको सङ्केत हुन सक्छ।

सायबुर्चमा रोमनकालीन बसोबास तथा सन् २०औँ शताब्दीको मध्यतिर आधुनिक गाउँ निर्माण हुँदा केही पुरातात्त्विक संरचनामा क्षति पुगेको भए पनि धेरै महत्त्वपूर्ण अवशेष सुरक्षित रहेका छन्।

खुला सङ्ग्रहालय बनाउने योजना

सायबुर्चको ऐतिहासिक महत्त्वलाई संरक्षण गर्दै भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउन यस क्षेत्रलाई खुला सङ्ग्रहालयका रूपमा विकास गर्ने योजना अघि बढाइएको छ। उत्खनन टोलीकी प्रमुख ओज्दोगान पनि उक्त योजनामा संलग्न छिन्।

खुला सङ्ग्रहालय निर्माण भएपछि आगन्तुकले हजारौँ वर्षअघि मानिसले निर्माण गरेका संरचना, ढुङ्गे स्तम्भ र कलात्मक आकृतिलाई तिनकै ऐतिहासिक परिवेशमा अवलोकन गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

सायबुर्चका अवशेषले मानव सभ्यताको प्रारम्भिक चरणमा मानिसले कसरी बस्ती निर्माण गरे, सामाजिक नियम विकास गरे, मृत्युलाई कसरी बुझे र आफ्नो ज्ञान तथा विश्वास नयाँ पुस्तामा कसरी हस्तान्तरण गरे भन्ने विषयमा महत्त्वपूर्ण जानकारी दिएका छन्।

करिब ११ हजार वर्षअघि ढुङ्गामा कुँदिएका ती आकृतिको वास्तविक कथा अझै अज्ञात छ। तर ती आकृतिले तत्कालीन मानिसको सामूहिक जीवन, कल्पना र विश्वासबारे अध्ययन गर्ने एउटा दुर्लभ झ्याल खोलिदिएका छन्।(स्रोतः सीएनएन)