वासिङ्टन डिसी । अन्तरिक्षमा दीर्घकालीन मानव बस्ती र अनुसन्धान केन्द्रहरू स्थापना गर्ने दिशामा वैज्ञानिकहरूले एउटा नयाँ र क्रान्तिकारी प्रविधिको विकास गरेका छन्। गुरुत्वहीन वातावरणमा आफैँ जोडिएर संरचना निर्माण गर्न सक्ने चुम्बकीय टाइल्स प्रविधि— ‘टेसेरे’  ले भविष्यको अन्तरिक्ष वास्तुकला  लाई पूर्ण रूपमा रूपान्तरण गर्ने सम्भावना देखाएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक जर्नलहरू र प्रतिष्ठित अन्तरिक्ष अनुसन्धान संस्थाहरूमा प्रकाशित पछिल्ला अध्ययनहरूले यसलाई अन्तरिक्ष पूर्वाधार विकासमा ऐतिहासिक छलाङका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

के हो ‘TESSERAE’ र कसरी गर्छ काम?
‘टेसेलेटे‍ड इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक स्पेस स्ट्रक्चर्स फर द एक्स्प्लोरेसन अफ रिकन्फिगरेबल, एडेप्टिभ इन्भाइरोन्मेन्ट्स’ नामक यो प्रविधि म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (एमआईटी) मा विद्यावारिधि अध्ययनका क्रममा वैज्ञानिक एरिएल एक्ब्लाउले विकास गरेकी हुन्।

हाल ‘अरेलिया इन्स्टिच्युट’की प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) रहेकी एक्ब्लाउका अनुसार, यो प्रविधिमा बहुभुज आकारका टाइल्सहरूलाई रकेटभित्र कम आयतनमा खाँदेर (Flat-pack) अन्तरिक्षमा पठाउन सकिन्छ। अन्तरिक्षको सूक्ष्म–गुरुत्व  मा पुगेपछि ती टाइल्सहरू छुट्टिन्छन् र त्यसमा जडित इलेक्ट्रो–पर्मानेन्ट म्याग्नेट, सेन्सर, क्यामेरा र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स  एल्गोरिदमको सहायताले पूर्व–निर्धारित ढाँचामा आफैँ जोडिन थाल्छन्।

कुनै बाह्य मेसिन वा अन्तरिक्षयात्रीको सहायताविना नै यी टाइल्सहरू आपसमा ‘लक’ भएर गोलाकार संरचनामा परिणत हुन्छन्। पूर्ण रूपमा जोडिएपछि उक्त संरचनाभित्र हावाको दबाब  सिर्जना गरिन्छ, जसले गर्दा त्यो मानिस बस्न, अनुसन्धान गर्न वा प्रयोगशाला सञ्चालन गर्न योग्य कक्ष बन्दछ।

परम्परागत निर्माणको विकल्प र अन्तरिक्षको ‘गोल्ड रश’
सन् १९९० को दशकमा अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन (आईएसएस) निर्माण गर्दा दर्जनौँ रकेट उडान, खर्बौं डलर खर्च र अन्तरिक्षयात्रीहरूको वर्षौँ लामो जोखिमपूर्ण ‘स्पेसवाक’ (अन्तरिक्ष–हिँडाइ) आवश्यक परेको थियो। परम्परागत संरचनाहरू रकेटमा अत्यधिक ठाउँ ओगट्ने र गह्रौँ हुने भएकाले वैज्ञानिकहरू लामो समयदेखि यसको विकल्पको खोजीमा थिए।

भियना विश्वविद्यालयकी अन्तरिक्ष वास्तुकलाविद् सान्ड्रा हाउब्लिक–म्युजबर्गका अनुसार अन्तरिक्षमा निर्माण गर्दा अत्यधिक विकिरण , निर्माण सामग्रीको ढुवानी र संरचनाको स्थायित्व मुख्य चुनौती हुन्। उनले भनिन्, “TESSERAE जस्ता पुनःसंरचना गर्न सकिने (Reconfigurable) प्रविधिले आवश्यकता अनुसार अन्तरिक्ष संरचनाको आकार बदल्न वा मर्मत गर्न सहज बनाउँछ।”

हाल अन्तरिक्षमा निजी कम्पनी र विभिन्न देशहरूबीच सौर्य ऊर्जा फार्म , डाटा सेन्टर र अनुसन्धान प्रयोगशालाहरू स्थापना गर्ने होडबाजी चलेको छ, जसलाई वैज्ञानिकहरूले आधुनिक अन्तरिक्ष अनुसन्धानको ‘गोल्ड रश’ भनेका छन्।

आगामी परीक्षण र व्यावसायीकरण
यसअघि सन् २०२० र २०२२ मा सूक्ष्म रूपमा सफल परीक्षण भइसकेको यो प्रविधिलाई आगामी डिसेम्बर वा जनवरीभित्र थप ठूलो परीक्षणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन  भित्र पठाइँदैछ। यस परीक्षणमा टाइल्सहरूले पहिलो पटक ‘बीच बल’  आकारको संरचना स्वचालित रूपमा निर्माण गर्नेछन्।

यस प्रविधिलाई व्यावसायिक रूप दिन अरेलिया इन्स्टिच्युटबाट छुट्टिएर बनेको ‘रेन्डेभ्यु रोबोटिक्स’  ले हालै २ करोड अमेरिकी डलर (करिब २ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ) लगानी जुटाएको छ। कम्पनीले सन् २०२८ सम्ममा खुला अन्तरिक्ष कक्ष  मा यसको पहिलो व्यावसायिक प्रदर्शन गर्ने तालिका बनाएको छ।

वैज्ञानिकहरूको अनुमान अनुसार यो प्रविधि भविष्यमा अन्तरिक्ष बस्तीका लागि मात्र नभई ठूला सञ्चार एन्टेनाहरू, सौर्य प्यानलका एरेहरू र कक्षीय एआई डाटा सेन्टरहरूको स्वायत्त निर्माणका लागि मुख्य आधारशिला बन्नेछ।