चन्द्रमाको अँध्यारो भाग जुन पृथ्वीबाट कहिल्यै देखिंदैन
काठमाडौं । चन्द्रमाको “अँध्यारो पक्ष” भन्ने शब्दले सदियौंदेखि मानिसहरूको कल्पनालाई उत्तेजित गरेको छ। तर वास्तवमा, यो भाग सधैं अँध्यारोमा रहँदैन। यसलाई वैज्ञानिक भाषामा “चन्द्रमाको टाढाको पक्ष” वा “Far Side of the Moon” भनिन्छ। यो चन्द्रमाको त्यो भाग हो जुन पृथ्वीबाट कहिल्यै देख्न सकिँदैन।
यसको मुख्य कारण “tidal locking” वा ज्वारीय बन्धन हो। लाखौं वर्षको गुरुत्वाकर्षण प्रभावका कारण चन्द्रमाको परिक्रमा र घूर्णन गति बराबर भएको छ। चन्द्रमाले आफ्नो अक्षमा एक पटक घुम्न २७.३ दिन लाग्छ, र पृथ्वीको वरिपरि एक चक्कर लगाउन पनि त्यतिकै समय लाग्छ। यसैले हामी सधैं चन्द्रमाको एउटै पक्ष मात्र देख्छौं।
यो प्रक्रिया प्राकृतिक रूपमा भएको हो। पृथ्वीको शक्तिशाली गुरुत्वाकर्षणले चन्द्रमाको आकारलाई अलिकति तान्यो, जसले गर्दा यो अण्डाकार जस्तो बन्यो। यसैले चन्द्रमाको भारी भाग सधैं पृथ्वीतिर फर्किएको हुन्छ।

चन्द्रमाको टाढाको पक्ष पृथ्वीबाट देखिने भागभन्दा एकदमै फरक छ। यहाँ धेरै क्रेटरहरू छन् किनभने यो उल्कापिण्ड र क्षुद्रग्रहहरूको प्रत्यक्ष प्रहारबाट पृथ्वीले सुरक्षा गर्दैन। पृथ्वीबाट देखिने भागमा “मारिया” भनिने समतल, अँध्यारो क्षेत्रहरू धेरै छन्, तर टाढाको पक्षमा यस्ता क्षेत्रहरू निकै कम छन्।
यहाँको सतह बढी उबडखाबड र पहाडी छ। सबैभन्दा ठूलो क्रेटर “South Pole-Aitken Basin” यहीं अवस्थित छ, जुन सौर्यमण्डलको सबैभन्दा ठूलो ज्ञात क्रेटर मध्ये एक हो।
१९५९ मा सोभियत युनियनको Luna 3 अन्तरिक्ष यानले पहिलो पटक यस भागको तस्बिर खिच्यो। यो मानवजातिको लागि ऐतिहासिक क्षण थियो किनभने पहिलो पटक हामीले चन्द्रमाको लुकेको अनुहार देख्यौं।
२०१९ मा चीनको Chang’e 4 मिसनले इतिहास रच्यो र पहिलो पटक यस भागमा सफल अवतरण गर्यो। यस मिसनले Von Kármán क्रेटरमा अवतरण गरी वैज्ञानिक अनुसन्धान सुरु गर्यो।
चन्द्रमाको टाढाको पक्ष खगोल विज्ञानीहरूको लागि स्वर्ग जस्तै छ। यहाँ पृथ्वीको रेडियो तरंगहरूको हस्तक्षेप हुँदैन, जसले गर्दा यो गहिरो अन्तरिक्षको अध्ययनका लागि आदर्श स्थान हो। भविष्यमा यहाँ रेडियो टेलिस्कोपहरू स्थापना गर्ने योजना छ।
यस रहस्यमय भागले मानवजातिको जिज्ञासालाई सधैं जगाएको छ र आगामी दिनहरूमा यसले ब्रह्माण्डका थप रहस्यहरू उजागर गर्नेछ।
– डा. अजय क्रान्ति शाक्य
