अमेरिका–रुस आणविक सम्झौता ‘न्यु स्टार्ट’ समाप्त हुँदै: विश्वमा नयाँ हतियार दौडको जोखिम

एजेन्सी, २१ माघ । विश्वका दुई ठूला आणविक शक्ति राष्ट्र अमेरिका र रुसबीचको अन्तिम बाँकी आणविक हतियार नियन्त्रण सम्झौता ‘न्यु स्टार्ट’ यसै बिहीबार समाप्त हुँदैछ। यससँगै आधा शताब्दीयता पहिलोपटक दुवै राष्ट्रका आणविक हतियारमाथि कुनै पनि कानुनी सीमा वा नियन्त्रण नरहने अवस्था सिर्जना भएको छ।

सम्झौताको अन्त्यले विश्वलाई अनियन्त्रित आणविक प्रतिस्पर्धाको नयाँ र खतरनाक युगमा धकेल्न सक्ने भन्दै रक्षा विशेषज्ञहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले सम्झौतालाई एक वर्षका लागि विस्तार गर्न आफू तयार रहेको सङ्केत दिनुभए पनि अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यसमा कुनै ठोस प्रतिबद्धता जनाउनुभएको छैन। ट्रम्पले आणविक हतियारको सीमा निर्धारण गर्ने वार्तामा चीनलाई पनि अनिवार्य रूपमा समावेश गर्नुपर्ने अडान राख्दै आउनुभएको छ। तर, बेइजिङले आफ्नो बढ्दो आणविक शस्त्रागारमाथि कुनै पनि किसिमको वैदेशिक प्रतिबन्ध स्वीकार नगर्ने स्पष्ट पारिसकेको छ।

क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभले सम्झौताको समाप्तिले विश्वलाई अझ ‘खतरनाक’ बनाउने चेतावनी दिनुभएको छ। हतियार नियन्त्रणका पक्षधरहरूले यसबाट अमेरिका र रुसबीच नयाँ हतियार दौड सुरु हुने, विश्वव्यापी अस्थिरता बढ्ने र आणविक द्वन्द्वको जोखिम निम्तिने बताएका छन्।

सन् २०१० मा तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति बराक ओबामा र रुसी राष्ट्रपति दिमित्री मेदभेदेवले हस्ताक्षर गरेको यो सम्झौताले दुवै पक्षलाई ७०० भन्दा बढी मिसाइल तथा बमवर्षक र १ हजार ५५० भन्दा बढी आणविक हतियार तैनाथ गर्न नपाउने सीमा तोकेको थियो। सम्झौतामा एकअर्काको हतियार निरीक्षण गर्ने कडा व्यवस्था भए पनि कोभिड–१९ महामारी र त्यसपछि रुस–युक्रेन युद्धका कारण यो प्रक्रिया अवरुद्ध भएको थियो।

विज्ञहरूका अनुसार सम्झौता समाप्त भएपछि लगभग ३५ वर्षमा पहिलोपटक दुवै पक्षले आफ्ना तैनाथ हतियारको सङ्ख्या बढाउन सक्नेछन्। यसले चीनलाई पनि समेट्दै त्रिपक्षीय आणविक दौडको ढोका खोल्नेछ। र्‍यान्ड निगमका पूर्व अमेरिकी रक्षा अधिकारी किङ्ग्स्टन रीफ भन्नुहुन्छ, “भविष्यको अनिश्चितताका कारण हरेक पक्षले सबैभन्दा खराब अवस्थाको योजना बनाउन र आफ्नो शस्त्रागार बढाउन प्रोत्साहित हुनेछन्।”

सन् २०२२ मा युक्रेनमा आक्रमण सुरु गरेपछि पुटिनले पटक–पटक रुसको आणविक शक्ति देखाउँदै ‘सबै उपाय प्रयोग गर्न तयार’ रहेको चेतावनी दिँदै आउनुभएको छ। सन् २०२४ मा उहाँले आणविक हतियार प्रयोगको सीमालाई अझ कम गर्ने गरी संशोधित सैन्य सिद्धान्तमा हस्ताक्षर गर्नुभएको थियो।

यता, ट्रम्प प्रशासनले आफ्नो रणनीतिक लाभ सुनिश्चित गर्न ‘गोल्डेन डोम’ मिसाइल रक्षा प्रणाली जस्ता महत्वाकांक्षी योजनाहरू अघि सार्ने सम्भावना देखिएको छ।