एचआइभी : औषधिको पहुँच पुग्यो, तर अपनत्व अझै टाढा

काठमाडौँ, जेठ २१ । चिकित्सा विज्ञानले ठूलो फड्को मारेको छ । कुनै समय ‘मृत्युको पर्यायवाची’ मानिने एचआइभी एड्स आजका दिनमा नियमित औषधि सेवन (एआरटी) बाट नियन्त्रण गर्न सकिने अवस्थामा पुगेको छ । सङ्क्रमितहरू सामान्य मानिस सरह जीवन बिताउन र समाजमा क्रियाशील हुन सक्षम छन् । तर, उनीहरूका लागि औषधिको उपलब्धता भन्दा पनि समाजको ‘दृष्टिकोण’ सबैभन्दा ठूलो पहाड बनेर उभिएको छ ।

हालै कञ्चनपुरको शुक्लाफाँटामा स्वास्थ्य कार्यालयद्वारा आयोजित एक अभिमुखीकरण कार्यक्रमले एउटा तीतो यथार्थलाई फेरि सतहमा ल्याइदिएको छ- एचआइभी नियन्त्रणमा प्रविधि त सफल भयो, तर सामाजिक चेतना अझै धेरै पछि छ ।

तथ्याङ्कको ऐनामा सुदूरपश्चिम

सुदूरपश्चिम प्रदेशमा एचआइभीको अवस्था अझै पनि गम्भीर देखिन्छ। स्वास्थ्य कार्यालय कञ्चनपुरका फोकल पर्सन नरेन्द्रसिंह रावलका अनुसार, प्रदेशभर ३ हजार ७ सय २३ जना सङ्क्रमितहरू छन् । जसमा सबैभन्दा बढी कैलालीमा १ हजार ७ सय ४५ जना र कञ्चनपुरमा ४ सय ६० जना रहेका छन्। पहाडी जिल्लाहरू अछाम र डोटीमा पनि सङ्क्रमितको सङ्ख्या उल्लेख्य छ ।

नेपालभर करिब ३४ हजार ३ सय ३७ जना सङ्क्रमित रहेको अनुमान छ । तर, यी अङ्कहरूभन्दा बढी डरलाग्दो पक्ष के हो भने, समाजले उनीहरूलाई हेर्ने नजर अझै पनि बदलिएको छैन ।

भ्रमको जालो र सामाजिक लाञ्छना

स्वास्थ्यकर्मी हरि नाथका अनुसार समाजमा अझै पनि एचआइभी कसरी सर्छ भन्ने आधारभूत जानकारीको अभाव छ । “खोक्दा, हात मिलाउँदा, अँगालो हाल्दा वा एउटै भाँडामा खाँदा एचआइभी सर्दैन भन्ने कुरा मानिसहरूले बुझ्न सकेका छैनन्,” नाथ भन्नुहुन्छ । यही अज्ञानताले गर्दा सङ्क्रमितहरू सामाजिक बहिष्कार, अपमान र मानसिक तनाव भोग्न बाध्य छन् ।

जब समाजले सङ्क्रमितलाई नकारात्मक दृष्टिकोणले हेर्छ, तब उनीहरूको आत्मविश्वास टुट्छ। धेरै व्यक्तिहरू सामाजिक कलङ्ककै डरले परीक्षण गराउन हिच्किचाउँछन्। जनस्वास्थ्य अधिकृत पदमबहादुर महरा भन्नुहुन्छ, “विभेदकै कारण मानिसहरूले आफ्नो अवस्था लुकाउँछन्। यसले गर्दा एकातिर उनीहरूले समयमा उपचार पाउँदैनन् भने अर्कोतिर सङ्क्रमण थप फैलने जोखिम रहन्छ ।”

मानसिक पीडा: रोगभन्दा ठूलो शत्रु

एचआइभी सङ्क्रमित हुनु आफैँमा चुनौतीपूर्ण छ, त्यसमाथि समाजको तिरस्कारले उनीहरूलाई मानसिक रूपमा विक्षिप्त बनाउँछ। एक्लोपन, चिन्ता र निराशाले गर्दा कतिपय सङ्क्रमितहरूले नियमित औषधि खान समेत छोडिदिन्छन् ।

“एचआइभी सङ्क्रमितले औषधि खाएर सामान्य जीवन बिताउन सक्छन्, उहाँहरूलाई समाजबाट टाढा राख्नु वा अपमान गर्नु मानव अधिकारको उल्लङ्घन मात्र होइन, एउटा सामाजिक अपराध पनि हो,” सरोकारवालाहरू बताउँछन् ।

अपनत्वको खोजी

अहिलेको मुख्य चुनौती भनेकै सङ्क्रमित व्यक्तिप्रति समाजमा कायम रहेको गलत धारणा हटाउनु हो । सङ्क्रमण नियन्त्रणको अभियान तब मात्र सफल हुन्छ, जब सङ्क्रमितले आफ्नो घर, छिमेक र कार्यस्थलमा सम्मानित र भेदभावरहित वातावरण पाउँछन् ।

गर्भवती महिलाको नियमित परीक्षण गर्ने, सुरक्षित यौन व्यवहार अपनाउने र सङ्क्रमितलाई अपनत्व प्रदान गर्ने हो भने यो समस्यालाई सजिलै व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । शुक्लाफाँटामा भएको बहसको निष्कर्ष पनि यही थियो, “एचआइभी सङ्क्रमितलाई औषधिको मात्र होइन, समाजको माया र सम्मानको झन् बढी खाँचो छ ।”

जुन दिन समाजले एचआइभीलाई ‘पाप’ वा ‘कलङ्क’ नभई एउटा ‘स्वास्थ्य अवस्था’का रूपमा स्विकार्नेछ, सायद त्यस दिनदेखि मात्रै सङ्क्रमितहरूले साँच्चै नै ‘निको’ भएको महसुस गर्नेछन् ।