अमेरिकी जलसेनाको नाकाबन्दीले इरानको अर्थतन्त्र धराशायी: दुई महिनामै ६ अर्ब डलरको तेल राजस्व गुम्यो
तेहरान/वासिङ्टन (एजेन्सी), २२ जेठ। इरान र अमेरिकाबीच बढ्दो सैन्य तनावका बीच अमेरिकी जलसेनाले गरेको समुद्री नाकाबन्दीका कारण इरानको तेल अर्थतन्त्रमा गम्भीर संकट उत्पन्न भएको छ। पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार, अमेरिकी नाकाबन्दीले इरानको वैदेशिक मुद्रा आर्जनको मुख्य स्रोत ‘कच्चा तेल’ निर्यातलाई छ वर्ष यताकै न्यून बिन्दुमा झारिदिएको छ।
युद्ध सुरु हुनुअघिको तुलनामा इरानले अहिले आफ्नो कुल क्षमताको छैटौं हिस्सा मात्र तेल निर्यात गर्न सकेको छ। यसले गर्दा इरानले पछिल्लो दुई महिनामा झण्डै ६ अर्ब अमेरिकी डलर (करिब ८ खर्ब नेपाली रुपैयाँ) बराबरको राजस्व गुमाएको छ।
निर्यातमा भारी गिरावट
ट्रेड इन्टेलिजेन्स फर्म ‘केप्लर’ (Kpler) ले सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्क अनुसार, मे महिनामा इरानको कच्चा तेल निर्यात दैनिक ३ लाख ब्यारेल (bpd) भन्दा तल झरेको छ। जबकि नाकाबन्दी सुरु हुनुअघि मार्च महिनामा इरानले दैनिक १८ लाख ४० हजार ब्यारेल तेल निर्यात गरिरहेको थियो।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पको प्रशासनले अप्रिल १३ देखि इरानी बन्दरगाहहरूमा कडा नाकाबन्दी सुरु गरेको थियो। इरानलाई नयाँ शान्ति सम्झौताका सर्तहरू मान्न बाध्य पार्ने उद्देश्यले वासिङ्टनले यो कदम चालेको हो। इरानले भने अमेरिकी कारबाहीलाई ‘अवैध’ र ‘समुद्री डकैती’ (Piracy) को संज्ञा दिएको छ।
हर्मुज जलसन्धि र विश्वव्यापी प्रभाव
फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले आक्रमण सुरु गरेपछि इरानले विश्वकै महत्वपूर्ण रणनीतिक जलमार्ग ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ (Strait of Hormuz) बन्द गरिदिएको थियो। विश्वको कुल तेल र ग्याँस आपूर्तिको झण्डै २० प्रतिशत हिस्सा यही साँघुरो जलमार्ग भएर जाने गर्छ।
यो मार्ग बन्द हुँदा साउदी अरब, कुवेत, इराक र संयुक्त अरब इमिरेट्स जस्ता ठूला उत्पादकहरूको निर्यात ठप्प भएको छ, जसका कारण विश्व बजारमा इन्धनको मूल्य आकाशिएको छ। सुरुवाती चरणमा इन्धनको मूल्य बढ्दा इरानलाई फाइदा पुगेको भए पनि अप्रिलको मध्यदेखि सुरु भएको अमेरिकी नाकाबन्दीले इरानको आफ्नै निर्यातलाई ठप्प पारिदिएको छ।
राजस्वको हिसाब-किताब
विश्लेषकहरूका अनुसार मार्च महिनामा इरानले तेल बिक्रीबाट दैनिक १६ करोड ५६ लाख डलर आम्दानी गरिरहेको थियो। तर, मे महिनामा यो आम्दानी घटेर दैनिक २ करोड ७० लाख डलरमा खुम्चिएको छ।
मार्चको तुलनामा मे महिनाको तेल राजस्व ८४ प्रतिशतले घटेको ‘लोयड्स लिस्ट’ (Lloyd’s List) को रिपोर्टले देखाउँछ। यदि इरानले मार्चकै लयमा निर्यात गर्न पाएको भए अप्रिल र मे महिनामा थप ५.८ अर्ब डलर आम्दानी गर्ने थियो।
तेल भण्डारणको समस्या
निर्यात गर्न नसकेपछि इरानले अहिले आफ्नो कच्चा तेल विशाल ट्याङ्करहरूमा भरेर समुद्रमै थन्क्याउन (Floating Storage) बाध्य भएको छ। केप्लरका अनुसार हाल करिब १४ करोड ७० लाख ब्यारेल इरानी तेल समुद्रमा अलपत्र छ। यसमध्ये झण्डै आधा तेल त अमेरिकी नाकाबन्दीको घेराभित्रै रोकिएको छ।
ऊर्जा विशेषज्ञ मार्क अयुब भन्छन्, “नाकाबन्दीले काम गरिरहेको छ, तर वास्तविक दबाब तब सिर्जना हुनेछ जब इरानको तेल भण्डारण गर्ने क्षमता पूर्ण रूपमा समाप्त हुनेछ।”
रेलमार्ग: विकल्प कि बाध्यता?
इरानले आफ्नो मुख्य ग्राहक चीनसम्म तेल पुर्याउन जमिन मार्ग (रेलमार्ग) को प्रयोग गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। तर, समुद्री मार्गको तुलनामा रेलमार्ग निकै महँगो र असक्षम देखिएको छ। एउटा ठूलो समुद्री ट्याङ्करले २० लाख ब्यारेल तेल बोक्न सक्छ भने एउटा रेलले ६० देखि ७० हजार ब्यारेल मात्र बोक्न सक्छ।
एउटा जहाज बराबरको तेल ढुवानी गर्न दर्जनौं रेलहरू आवश्यक पर्ने र हजारौं किलोमिटरको दूरीका कारण रेलमार्गबाट तेल निर्यात गर्नु इरानका लागि दीर्घकालीन समाधान हुन नसक्ने विश्लेषकहरूको ठहर छ।
अबको बाटो के?
यो नाकाबन्दी अहिले इरान र अमेरिकाबीचको ‘धैर्यताको परीक्षा’ बनेको छ। इरानको राजस्व सुक्दै जाँदा उसको युद्ध लड्ने क्षमता कमजोर हुँदै जाने निश्चित छ। तर, अर्कोतर्फ इन्धनको मूल्य बढ्दा अमेरिकी र विश्व अर्थतन्त्रमा पनि नकारात्मक असर परिरहेको छ।
अन्ततः ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ मा कसको नियन्त्रण रहन्छ र इरानले कति समयसम्म यो आर्थिक चोट सहनुपर्छ भन्ने कुराले नै यो युद्ध र सम्भावित शान्ति सम्झौताको भविष्य तय गर्नेछ।
