आज निर्जला एकादशी : घरआँगनका मठमा तुलसीको दल राखिँदै

काठमाडौँ, असार ११ ।  वैदिक सनातन धर्मावलम्बीहरूले आज आफ्नो घरआँगनमा रहेको तुलसीको मठमा विधिपूर्वक तुलसीको बीउ (दल) राख्दै छन्। प्रत्येक वर्ष ज्येष्ठ शुक्ल एकादशीका दिन बीउ राख्ने परम्पराअनुसार आज देशभरका हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले यो पर्व मनाइरहेका हुन् ।

आजको दिनलाई विशेष गरी ‘निर्जला एकादशी’ का रूपमा चिनिन्छ । वर्षभरि पर्ने २४ वटा एकादशीमध्ये निर्जला एकादशीलाई सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिन्छ । आज राखिएको तुलसीको बीउलाई ठीक एक महिनापछि अर्थात् आषाढ शुक्ल एकादशी (हरिशयनी एकादशी) का दिन रोप्ने गरिन्छ ।

यस वर्ष अधिकमासका कारण तिथिको केही फेरबदल भए पनि शुद्ध ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी परेकाले आजै तुलसीको दल राख्न लागिएको हो ।

चतुर्मास र तुलसी पूजाको महिमा
आषाढ शुक्ल एकादशीमा रोपिएको तुलसीलाई कात्तिक शुक्ल एकादशी (हरिबोधनी एकादशी) सम्म विशेष पूजाआजा गरिन्छ। यस चार महिनाको अवधिलाई ‘चतुर्मास’ भनिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार, चतुर्मासभरि विधिपूर्वक तुलसीको हेरचाह गरी हुर्काउने र दामोदर (विष्णु) सँग विवाह गरिदिने परम्परा छ। यस अवधिमा गरिने स्नान, दान र पूजनले भक्तको मनोकाङ्क्षा पूरा हुने विश्वास गरिन्छ ।

निर्जला व्रतको कठिन साधना
धर्मशास्त्रविद् एवं नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिका पूर्वसदस्य प्रा. डा. देवमणि भट्टराईका अनुसार, निर्जला एकादशीका दिन पानीसमेत नपिई व्रत बस्ने शास्त्रीय विधान छ । यसरी निराहार व्रत बस्दा विशिष्ट फल प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ । “सक्नेले पानी पनि नखाई व्रत बस्नु राम्रो हो, तर शारीरिक रूपमा अशक्त हुनेहरूले फलफूल खाएर पनि व्रत बस्न सक्छन्,” डा. भट्टराईले जानकारी दिए ।

धार्मिक मात्र होइन, वैज्ञानिक र आयुर्वेदिक महत्त्व
तुलसीलाई केवल धार्मिक दृष्टिकोणले मात्र नभई स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि निकै फलदायी मानिन्छ। आयुर्वेदमा तुलसीलाई ‘महाऔषधि’ का रूपमा लिइन्छ, जसले विभिन्न रोगको उपचारमा मद्दत गर्छ । आधुनिक विज्ञानले समेत तुलसीको बिरुवाले अन्य बिरुवाको तुलनामा बढी अक्सिजन उत्सर्जन गर्ने र वरपरको वातावरण शुद्ध राख्ने प्रमाणित गरिसकेको छ ।

आज बिहानैदेखि श्रद्धालुहरू पवित्र नदीमा स्नान गरी पूजाआजा र दान कर्ममा व्यस्त छन्। घरघरमा तुलसीको मठ सफा गरी बीउ राख्ने र भगवान् विष्णुको आराधना गर्ने क्रम चलिरहेको छ ।