काठमाडौं । चिकित्साशास्त्र तथा शरीरक्रिया विज्ञान  तर्फको सन् २०२६ को प्रतिष्ठित नोबेल पुरस्कार मस्तिष्कको जटिल कार्यप्रणाली बुझ्न र सुक्ष्म नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्‍याउने ‘अप्टोजेनेटिक्स’ प्रविधिको विकास गर्ने तीन जना वैज्ञानिकलाई संयुक्त रूपमा प्रदान गरिने भएको छ।

स्विडेनको स्टकहोमस्थित नोबेल असम्बलीले सोमबार सार्वजनिक गरेअनुसार अमेरिकी वैज्ञानिक कार्ल डिसेरोथ (Karl Deisseroth) तथा जर्मन शोधकर्ताद्वय पिटर हेगेम्यान (Peter Hegemann) र जर्ज नागेल (Georg Nagel) लाई यस वर्षको नोबेल पुरस्कारबाट सम्मानित गर्ने निर्णय गरिएको हो।

पुरस्कारको राशि १२ मिलियन (१ करोड २० लाख) स्वीडिश क्रोनर (करिब १२ लाख अमेरिकी डलर) रहेको छ, जुन तीनै जना विजेता वैज्ञानिकहरूबीच बराबर बाँडफाँड गरिनेछ।

अप्टोजेनेटिक्स: न्युरोसाइन्समा क्रान्तिकारी प्रविधि

‘अप्टोजेनेटिक्स’ एउटा यस्तो अत्याधुनिक प्रविधि हो जसले प्रकाशको प्रयोग गरी मस्तिष्काका स्नायु कोशिका (Neurons) हरूलाई स्वीचजस्तै चालू वा बन्द (On/Off) गर्न सक्षम बनाउँछ। यस प्रविधिको सहयोगले वैज्ञानिकहरूले मस्तिष्कका कुन-कुन कोषिकाले कस्ता कार्यहरू नियन्त्रण गर्छन् भन्ने कुराको सटीक नक्साङ्कन (Mapping) गर्न सफल भएका छन्।

• अल्गी (शैवाल) बाट सुरुआत: सन् २००० को दशकको सुरुआतमा जर्मन शोधकर्ताद्वय ७१ वर्षीय पिटर हेगेम्यान र ७३ वर्षीय जर्ज नागेलले ‘क्लेमिडोमोनास’ (Chlamydomonas) नामक एककोशीय लेउ (Algae) मा ‘च्यानलरोडोप्सिन’ (Channelrhodopsin) नामक प्रोटिन पत्ता लगाएका थिए। यो प्रोटिन प्रकाशप्रति संवेदनशील हुनुका साथै विद्युतीय तरङ्ग उत्पन्न गर्न सक्षम थियो।

• मस्तिष्कका कोषमा प्रयोग: पछि, ५४ वर्षीय अमेरिकी मनोचिकित्सक तथा वैज्ञानिक कार्ल डिसेरोथले सो प्रोटिनको विकास गर्ने जिन (Gene) लाई मुसाको स्नायु कोषहरूमा प्रवेश गराई लेजर प्रकाशको माध्यमबाट मुसाको गति र व्यवहार नियन्त्रण गर्न सफल हुनुभयो।

यस प्रविधिले न्युरोसाइन्स (न्यूरो विज्ञान) को क्षेत्रमा नयाँ युगको सुरुवात गरेको नोबेल कमिटीले जनाएको छ।

विजेताहरूको संक्षिप्त विवरण र योगदान:

भविष्यका उपचारमा ऐतिहासिक सम्भावना

यस प्रविधिको सहयोगले वैज्ञानिकहरूले दुखाइ, तिर्खा, भोक, ध्यान, सामाजिक व्यवहार र स्मृति नियन्त्रण गर्ने मस्तिष्कका न्युरोनहरू पहिचान गरिसकेका छन्।

यस खोजले डिप्रेसन, एन्जाइटी, सिजोफ्रेनिया, अल्जाइमर्स र पार्किन्सन्सजस्ता गम्भीर मानसिक तथा स्नायुसम्बन्धी रोगहरूको उपचारमा नयाँ ढोका खोलेको छ। यसका साथै, आँखाको ज्योति गुमाएका (Retinitis Pigmentosa) बिरामीहरूको दृष्टि पुनः फर्काउन र बहिरापनसम्बन्धी उपचारमा ‘अप्टोजेनेटिक्स’ प्रविधिको सफल प्रयोग भइरहेको छ।

पुरस्कार घोषणापछि प्रतिक्रिया दिँदै अमेरिकी वैज्ञानिक डिसेरोथले यो खबर पाउँदा आफू अचम्मित भएको बताउनुभयो। यस्तै, इटालीमा बिदा मनाइरहेका जर्मन वैज्ञानिक नागेलले अप्टोजेनेटिक्सको प्रयोगबाट हालसम्म सीमित बिरामीले मात्र लाभ लिएकाले आफूले यति चाँडै नोबेल पुरस्कार पाउने अपेक्षा नगरेको बताउनुभयो।