काठमाडौं  । अन्तरिक्षमा ताराहरूको रङ्ग भन्नासाथ हाम्रो कल्पनामा सेतो, पहेँलो, सुन्तला वा नीलो प्रकाशको तस्बिर आउँछ। तर, ताराहरूको रङ्ग र तिनको प्रकाशको प्रकृतिबारे गरिएको नयाँ अध्ययनले खगोल विज्ञानमा एउटा रोचक विषय अघि सारेको छ—के ताराहरू मानव आँखाले हरियो देखिन सक्छन्?

इङ्गल्यान्डस्थित युनिभर्सिटी अफ वारविकका खगोलविद्हरूले गरेको अनुसन्धानले केही श्वेत वामन (White Dwarf) ताराहरूको प्रकाश मानव आँखाले देख्ने रङ्गसँग जोडेर अध्ययन गर्दा असामान्य रङ्गका विशेषता देखाएको दाबी गरेको छ। यस अध्ययनले ताराको रङ्ग, त्यसको वायुमण्डलमा रहेका रासायनिक तत्व र नष्ट भइसकेका ग्रहका अवशेषबीचको सम्बन्ध बुझ्न नयाँ बाटो खोल्ने अपेक्षा गरिएको छ।

श्वेत वामन भनेका सूर्यजस्ता ताराहरूले आफ्नो विकासक्रमको अन्तिम चरणमा बाहिरी तह गुमाएपछि बाँकी रहने अत्यन्त घना तारकीय अवशेष हुन्। यस्ता ताराहरूको अध्ययनले तिनको आफ्नै इतिहास मात्र होइन, विगतमा तिनको वरिपरि रहेका ग्रहहरूको संरचना र विकासक्रमबारे समेत जानकारी दिन सक्छ।

ताराको रङ्गमा रासायनिक तत्वको भूमिका

ताराको रङ्ग मुख्यतः यसको सतहको तापक्रम र उत्सर्जित प्रकाशको वर्णक्रममा निर्भर हुन्छ। तर, ताराको वायुमण्डलमा रहेका विभिन्न रासायनिक तत्वले पनि त्यसबाट निस्कने प्रकाशको स्वरूपमा प्रभाव पार्न सक्छन्।

अनुसन्धानमा क्याल्सियम, सोडियम, लिथियम, फलाम र म्याग्नेसियमजस्ता तत्वको उपस्थितिलाई विशेष महत्त्व दिइएको छ। यी तत्व श्वेत वामन ताराको वायुमण्डलमा देखिनुका पछाडि कुनै समय त्यसको वरिपरि रहेका ग्रह, क्षुद्रग्रह वा अन्य खगोलीय पिण्डका अवशेष हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको व्याख्या छ।

ताराको गुरुत्वाकर्षणका कारण नजिकैका खगोलीय पिण्ड टुक्रिएर त्यसमा खस्दा तिनमा रहेका तत्व ताराको बाहिरी तहमा मिसिन सक्छन्। त्यस्ता तत्वको विश्लेषणबाट ती पिण्डमा कुन–कुन पदार्थ थिए र तिनको संरचना कस्तो थियो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।

यद्यपि, कुनै ताराको वर्णक्रममा असामान्य विशेषता देखिनु र त्यो तारा वास्तवमै मानव आँखाले हरियो देखिनु एउटै कुरा होइन। ताराको प्रकाशको वर्णक्रमलाई दृश्य रङ्गमा रूपान्तरण गर्दा प्राप्त हुने परिणाम र वास्तविक अवलोकनबीच फरक हुन सक्छ। त्यसैले ‘हरियो तारा’सम्बन्धी दाबीलाई बुझ्दा यो वैज्ञानिक भिन्नता महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

नष्ट भएका ग्रहका अवशेषमा लुकेको इतिहास

श्वेत वामन ताराहरूको अध्ययनको सबैभन्दा रोचक पक्ष तिनको वरिपरि कुनै समय रहेका ग्रहहरूको इतिहास पत्ता लगाउन सकिने सम्भावना हो।

अमेरिकाको युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया, स्यान डिएगोका खगोलशास्त्री एडम बर्गासरले यस किसिमको अनुसन्धानलाई अपराधस्थलमा बाँकी रहेका प्रमाणको विश्लेषणसँग तुलना गरेका छन् भन्ने विवरणमा उल्लेख छ।

ताराको विकासक्रममा त्यसको वरिपरिका ग्रहहरू नष्ट हुन सक्छन् वा तिनका अवशेष तारामा खस्न सक्छन्। ती अवशेषमा रहेका रासायनिक तत्वको पहिचान गरेर वैज्ञानिकहरूले अर्बौँ वर्षअघि अस्तित्वमा रहेका ग्रहहरूको बनावट र सम्भावित संरचनाबारे जानकारी प्राप्त गर्न सक्छन्।

यस अर्थमा श्वेत वामन ताराहरू केवल मृत ताराका अवशेष मात्र होइनन्, तिनको वरिपरि कुनै समय रहेको ग्रह प्रणालीको इतिहास अध्ययन गर्ने प्राकृतिक प्रयोगशालासमेत हुन्।

१५१ ताराको प्रकाशको विश्लेषण

उपलब्ध विवरणअनुसार अनुसन्धान टोलीले पृथ्वीबाट २० पारसेक अर्थात् करिब ६५ प्रकाश वर्षभित्र रहेका १५१ श्वेत वामन ताराको प्रकाशको वर्णक्रम विश्लेषण गरेको थियो। वर्णक्रममा देखिएका विशेषताका आधारमा ताराहरूको प्रकाश र मानव आँखाले अनुभूति गर्ने रङ्गबीचको सम्बन्ध अध्ययन गरिएको बताइएको छ।

खगोलीय वर्णक्रमले कुनै ताराले कुन तरङ्गदैर्ध्यको प्रकाश उत्सर्जन गर्छ र त्यसको वायुमण्डलमा कुन रासायनिक तत्व उपस्थित छन् भन्ने पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ। त्यसैले यो प्रविधि ताराको तापक्रम, रासायनिक संरचना र विकासक्रम अध्ययन गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम हो।

प्रकाशको भौतिक प्रकृति र मानव आँखाले रङ्ग अनुभूति गर्ने जैविक प्रक्रियालाई एकैसाथ अध्ययन गर्नु यस अनुसन्धानको अर्को रोचक पक्ष हो। एउटै प्रकाशलाई मानव आँखाले कसरी अनुभूति गर्छ भन्ने कुरा त्यसको वर्णक्रमसँगै आँखाको संवेदनशीलतामा पनि निर्भर हुन्छ।

अन्तरिक्ष अध्ययनमा नयाँ सम्भावना

श्वेत वामन ताराहरूको रङ्ग र रासायनिक संरचनाको अध्ययनले भविष्यमा ग्रहहरूको निर्माण तथा विनाशसम्बन्धी अनुसन्धानलाई थप प्रभावकारी बनाउन सक्छ। विशेषगरी, पृथ्वीबाहिरका ग्रह प्रणालीमा कुन प्रकारका पदार्थ थिए र ती कसरी विकसित भए भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्न यस्तो अध्ययन उपयोगी हुन सक्छ।

नयाँ अवलोकन प्रविधि, शक्तिशाली दूरबिन र ठूलो खगोलीय तथ्याङ्कको प्रयोगसँगै वैज्ञानिकहरूले यस्ता ताराहरूको प्रकाशबारे अझ विस्तृत अध्ययन गर्न सक्नेछन्।

तर, यस अनुसन्धानलाई ‘मानव आँखाले देखिने हरियो तारा पहिलोपटक पत्ता लागेको’ भन्ने निष्कर्षका रूपमा प्रस्तुत गर्नुअघि मूल वैज्ञानिक शोधपत्र र त्यसमा प्रयोग गरिएको रङ्ग निर्धारण विधि जाँच्नु आवश्यक छ। ताराको प्रकाशको वर्णक्रमबाट गणना गरिएको रङ्ग र प्रत्यक्ष रूपमा हरियो देखिने तारा हुनुबीचको भिन्नता यस दाबीको वैज्ञानिक विश्वसनीयता निर्धारण गर्ने प्रमुख आधार हो।

समग्रमा, श्वेत वामन ताराहरूको अध्ययनले मृत ताराको अवशेषभित्र लुकेको ग्रहहरूको इतिहास बुझ्ने नयाँ सम्भावना देखाएको छ। ताराहरूको रङ्गसम्बन्धी असामान्य विशेषताले वैज्ञानिक जिज्ञासा बढाउनुका साथै अन्तरिक्षमा ग्रह प्रणाली कसरी जन्मिए, विकसित भए र अन्ततः नष्ट भए भन्ने रहस्य खोतल्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।