टोकियो । जापानले मंगल ग्रहको उपग्रह फोबोसबाट माटो तथा चट्टानका नमुना सङ्कलन गरी पृथ्वीमा ल्याउने उद्देश्यसहित ऐतिहासिक अन्तरिक्ष अभियान सुरु गरेको छ। जापानको अन्तरिक्ष अनुसन्धान निकाय (जाक्सा) ले सोमबार, अक्टोबर १९, २०२६ मा दक्षिणपश्चिम जापानस्थित तानेगाशिमा अन्तरिक्ष केन्द्रबाट ‘मार्सियन मुन्स एक्सप्लोरेसन’ (एमएमएक्स) नामक मानवरहित अन्तरिक्षयान प्रक्षेपण गरेको हो।

करिब पाँच वर्ष लामो यो अभियान सफल भएमा मंगल ग्रहका कुनै पनि उपग्रहबाट नमुना सङ्कलन गरी पृथ्वीमा ल्याउने विश्वकै पहिलो अभियान बन्नेछ। वैज्ञानिकहरूले सन् २०३१ सम्ममा नमुनासहितको क्याप्सुल पृथ्वीमा फर्काउने लक्ष्य राखेका छन्।

फोबोसबाट कम्तीमा १० ग्राम नमुना ल्याउने लक्ष्य

जापानको नयाँ पुस्ताको एच–३ रकेटमार्फत प्रक्षेपण गरिएको एमएमएक्स अन्तरिक्षयानले मंगल ग्रहको सबैभन्दा ठूलो र नजिकको उपग्रह फोबोसको अध्ययन गर्नेछ। अभियानअन्तर्गत फोबोसको सतहबाट कम्तीमा १० ग्राम माटो, धुलो तथा चट्टानका कण सङ्कलन गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।

योजना अनुसार अन्तरिक्षयान सन् २०२७ को अगस्टतिर मंगल ग्रहको क्षेत्रमा पुग्नेछ। त्यसपछि फोबोसको वरिपरि रहेर यसको सतह, बनावट तथा भौगर्भिक विशेषताबारे अध्ययन गर्नेछ। नमुना सङ्कलनका लागि उपयुक्त स्थान पहिचान गरी सन् २०२८ वा २०२९ तिर सतहमा अवतरण गर्ने योजना छ। सङ्कलित नमुनालाई सुरक्षित क्याप्सुलमा राखेर पृथ्वीमा फर्काइनेछ।

मंगलका उपग्रह कसरी बने भन्ने रहस्य खुल्ने अपेक्षा

वैज्ञानिकहरूका लागि फोबोसको उत्पत्ति लामो समयदेखि रहस्यको विषय रहँदै आएको छ। मंगल ग्रहका दुई उपग्रह फोबोस र डिमोस कसरी बने भन्नेबारे मुख्यतः दुईवटा परिकल्पना छन्।

पहिलो परिकल्पनाअनुसार कुनै ठूलो खगोलीय पिण्ड मंगल ग्रहसँग ठोक्किँदा अन्तरिक्षमा उछिट्टिएका चट्टान तथा धुलोका अवशेष एकत्रित भएर उपग्रह बनेका हुन सक्छन्। अर्को परिकल्पनाअनुसार फोबोस र डिमोस अन्यत्रबाट आएका क्षुद्रग्रह हुन्, जो मंगल ग्रहको गुरुत्वाकर्षणका कारण यसको कक्षमा फसेका थिए।

फोबोसबाट ल्याइने नमुनाको रासायनिक संरचना, खनिज, पानीसँग सम्बन्धित पदार्थ र जैविक यौगिकहरूको विश्लेषणबाट यी परिकल्पनाको परीक्षण गर्न सकिने वैज्ञानिकहरूको अपेक्षा छ। नमुनामा मंगल ग्रहबाट उछिट्टिएका पदार्थसमेत मिसिएको हुन सक्ने भएकाले यसले मंगल ग्रहको भौगर्भिक इतिहास बुझ्न पनि सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

फ्रान्स र जर्मनीको रोभरले पनि अध्ययन गर्ने

एमएमएक्स अभियानमा जापानसँगै अमेरिका, फ्रान्स, जर्मनी र युरोपेली अन्तरिक्ष निकायको पनि प्राविधिक तथा वैज्ञानिक सहयोग रहेको छ। अभियानमा फ्रान्स र जर्मनीले संयुक्त रूपमा विकास गरेको ‘इडेफिक्स’ नामक सानो रोभरसमेत समावेश गरिएको छ।

यो रोभर फोबोसको सतहमा अवतरण गरी त्यहाँको भूभाग, माटोको अवस्था र चट्टानहरूको बनावट अध्ययन गर्न प्रयोग हुनेछ। रोभरबाट प्राप्त जानकारीका आधारमा मुख्य अन्तरिक्षयानका लागि सुरक्षित अवतरणस्थल छनोट गर्न सहयोग पुग्नेछ। फोबोसको कमजोर गुरुत्वाकर्षण र असमान सतहका कारण त्यहाँ अवतरण गर्नु प्राविधिक रूपमा चुनौतीपूर्ण मानिएको छ।

अभियानका क्रममा अन्तरिक्षयानले फोबोसको अध्ययन गर्नुका साथै मंगल ग्रहको अर्को उपग्रह डिमोसको पनि नजिकबाट अवलोकन गर्ने योजना छ। यसबाट दुवै उपग्रहको उत्पत्ति र संरचनाबीचको सम्बन्धबारे थप जानकारी प्राप्त हुने अपेक्षा गरिएको छ।

पृथ्वीमा फर्किएपछि प्रयोगशालामा विस्तृत परीक्षण

अन्तरिक्षबाट सङ्कलित नमुनालाई पृथ्वीमा ल्याएपछि अत्याधुनिक प्रयोगशालामा विस्तृत परीक्षण गरिनेछ। नमुनामा रहेका खनिज, रासायनिक तत्त्व, पानीसँग सम्बन्धित पदार्थ र सम्भावित जैविक यौगिकहरूको अध्ययनबाट सौर्यमण्डलको प्रारम्भिक विकासक्रमबारे नयाँ तथ्य पत्ता लाग्न सक्छ।

वैज्ञानिकहरूले यस अभियानबाट जीवनको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित प्रश्नहरूको अध्ययनमा पनि सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरेका छन्। यद्यपि, फोबोसबाट नमुना ल्याउँदैमा त्यहाँ वा मंगल ग्रहमा जीवन रहेको प्रमाणित हुने होइन। यसको महत्त्व मुख्यतः ग्रह निर्माण, उपग्रहको उत्पत्ति र सौर्यमण्डलको इतिहाससम्बन्धी वैज्ञानिक प्रश्नहरूको जवाफ खोज्नुमा छ।

यसअघि जापानले ‘हायाबुसा’ र ‘हायाबुसा–२’ अभियानमार्फत क्षुद्रग्रहबाट नमुना सङ्कलन गरी पृथ्वीमा ल्याउने अनुभव हासिल गरिसकेको छ। त्यही प्राविधिक अनुभवलाई उपयोग गर्दै जापानले यसपटक मंगल ग्रहको उपग्रहसम्म पुगेर नमुना फिर्ता ल्याउने थप जटिल लक्ष्य अघि सारेको हो।

अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा नयाँ उपलब्धिको अपेक्षा

मंगल ग्रह र यसका उपग्रहको अध्ययन भविष्यमा मानवसहितको अन्तरिक्ष अभियान सञ्चालन गर्ने तयारीका लागि पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। फोबोसको सतह, गुरुत्वाकर्षण, विकिरणको अवस्था र भौतिक संरचनाबारे प्राप्त जानकारीले भविष्यका रोबोटिक तथा मानवसहितका अभियानको योजना बनाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

अमेरिका, चीन र अन्य देशले पनि मंगल ग्रहको अध्ययन तथा नमुना पृथ्वीमा ल्याउने अभियानमा काम गरिरहेका छन्। यस्तो प्रतिस्पर्धाका बीच जापानको एमएमएक्स अभियानले अन्तरिक्ष विज्ञानमा नयाँ उपलब्धि हासिल गर्ने सम्भावना बोकेको छ।

सन् २०३१ मा नमुनासहित अन्तरिक्षयान पृथ्वीमा फर्किन सकेमा मंगल ग्रहको प्रणालीबाट पदार्थ सङ्कलन गरी पृथ्वीमा ल्याउने पहिलो सफल अभियानको रूपमा यसले इतिहास रच्नेछ। तर अभियानको अन्तिम सफलता अन्तरिक्षयानको सुरक्षित यात्रा, फोबोसमा अवतरण, नमुना सङ्कलन र पृथ्वीमा सुरक्षित पुनरागमनमा निर्भर रहनेछ।