काठमाडौं, ४ कात्तिक । काठमाडौंको हनुमानढोकास्थित ऐतिहासिक तलेजु भवानी मन्दिरमा जीवित देवी कुमारीलाई दर्शन गराइएको छ। परम्पराअनुसार मङ्गलबार राति तान्त्रिक तथा वैदिक विधिबाट कुमारीलाई तलेजु भवानीको दर्शन गराइएको हो।

कुमारी घरका व्यवस्थापक गौतम शाक्यका अनुसार जीवित देवी कुमारीलाई रथयात्रासहित सुरक्षित रूपमा कुमारी घरबाट तलेजु मन्दिर परिसरमा पुर्‍याइएको थियो। कुमारीलाई दर्शन गराउन तलेजु भवानीको मूर्ति मन्दिरबाट निकालेर मूलचोकमा राखिएको थियो। तलेजु भवानीको दर्शनबाट शक्ति प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ।

तलेजु भवानी र जीवित देवी कुमारीबीच गहिरो धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध रहेको छ। नेपाली परम्परामा कुमारीलाई देवी तलेजु भवानीकै जीवित स्वरूपका रूपमा पुज्ने गरिन्छ। त्यसैले तलेजु भवानीको दर्शन गराउने यो परम्परा काठमाडौंको धार्मिक जीवन र मल्लकालीन संस्कारसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण अनुष्ठानका रूपमा रहँदै आएको छ।

मल्लकालीन राजपरम्परासँग जोडिएको तलेजु भवानी

हनुमानढोका दरबार क्षेत्रको उत्तरतर्फ अवस्थित तलेजु भवानी मन्दिर काठमाडौंको ऐतिहासिक तथा धार्मिक सम्पदामध्ये एक हो। परम्परागत नेपाली प्यागोडा शैलीमा निर्मित यो मन्दिर मल्लकालीन वास्तुकला र धार्मिक आस्थाको महत्त्वपूर्ण उदाहरण मानिन्छ। ऐतिहासिक विवरणअनुसार राजा महेन्द्र मल्लले सन् १५४९ मा यस मन्दिरको निर्माण गराएका थिए। मन्दिर वर्षमा एकपटक दसैँको महानवमीका अवसरमा सर्वसाधारणका लागि खुला गरिन्छ।

तलेजु भवानीलाई मल्ल राजाहरूले कुलदेवी तथा आराध्यदेवीका रूपमा पुज्ने गरेको इतिहासमा उल्लेख छ। काठमाडौं, पाटन र भक्तपुरका मल्लकालीन राज्यमा तलेजु भवानीको उपासना राजकीय संस्कारको महत्त्वपूर्ण हिस्सा थियो। राज्यको रक्षा, विजय, समृद्धि र राजवंशको कल्याणका लागि देवीको आराधना गरिने धार्मिक मान्यता रहिआएको थियो।

तलेजु भवानीको पूजा शाक्त तथा तान्त्रिक परम्परासँग सम्बन्धित छ। मन्दिरमा गरिने कतिपय अनुष्ठान विशेष विधि र परम्पराअनुसार सम्पन्न गरिन्छन्। मल्लकालीन शासन व्यवस्थामा देवीको धार्मिक महत्त्व राज्यको वैधता र राजकीय आस्थासँग समेत जोडिएको थियो।

कुमारीलाई तलेजु भवानीको जीवित स्वरूप मान्ने परम्परा

काठमाडौं उपत्यकामा जीवित देवी कुमारीको पूजा गर्ने परम्परा शताब्दीयौँ पुरानो छ। कुमारीलाई देवी तलेजु भवानी अर्थात् दुर्गाको जीवित स्वरूपका रूपमा सम्मान गरिन्छ। काठमाडौंकी राजकीय कुमारी शाक्य समुदायका बौद्ध परिवारबाट परम्परागत विधिअनुसार छनोट गरिने प्रचलन छ। कुमारीप्रति हिन्दू र बौद्ध दुवै समुदायको गहिरो श्रद्धा रहेको छ।

कुमारी परम्पराको उत्पत्तिबारे विभिन्न ऐतिहासिक विवरण र जनश्रुति प्रचलित छन्। प्रचलित किंवदन्तीअनुसार मल्ल राजा जयप्रकाश मल्लले तलेजु भवानीको आराधना गर्ने गर्थे। देवीसँग सम्बन्धित एउटा घटनापछि देवीले राजदरबारमा प्रत्यक्ष रूपमा आउन छाडेको र पछि शाक्य समुदायकी बालिकामा आफ्नो स्वरूप प्रकट हुने विश्वास व्यक्त गरेको जनश्रुति छ। त्यसपछि बालिकालाई जीवित देवीका रूपमा स्थापना गरी पूजा गर्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ।

यद्यपि, कुमारी परम्पराको सुरुआतबारे इतिहासकारका विवरण एकरूप छैनन्। विभिन्न वंशावली तथा ऐतिहासिक अध्ययनले यसको विकासलाई मल्लकालीन धार्मिक तथा राजकीय संस्कारसँग जोड्छन्। यस परम्पराले काठमाडौं उपत्यकाको हिन्दू र बौद्ध संस्कृतिबीचको अन्तरसम्बन्ध पनि उजागर गर्छ।

दसैँ र इन्द्रजात्रामा विशेष धार्मिक महत्त्व

जीवित देवी कुमारीको उपस्थिति काठमाडौंका प्रमुख सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्वसँग जोडिएको छ। विशेषगरी इन्द्रजात्राका अवसरमा कुमारीको रथयात्रा निकालिन्छ। उक्त अवसरमा कुमारीको दर्शन गर्न ठूलो सङ्ख्यामा भक्तजन तथा सर्वसाधारण भेला हुने गर्छन्। यस परम्पराले काठमाडौंको मौलिक जात्रा संस्कृति, धार्मिक आस्था र सामुदायिक एकतालाई जीवन्त राखेको छ।

त्यस्तै, दसैँको महानवमीसँग सम्बन्धित तलेजु भवानीको पूजा र कुमारीलाई दर्शन गराउने परम्पराले मल्लकालदेखि चलिआएको धार्मिक संस्कारको निरन्तरता झल्काउँछ। देवीको आराधना, तान्त्रिक तथा वैदिक विधि र परम्परागत अनुष्ठानले यस पर्वलाई विशिष्ट सांस्कृतिक महत्त्व प्रदान गरेका छन्।

जीवित देवी कुमारीलाई तलेजु भवानीको दर्शन गराउने परम्परा धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। यसले काठमाडौं उपत्यकाको ऐतिहासिक विरासत, मल्लकालीन परम्परा, नेवार समुदायको सांस्कृतिक पहिचान तथा हिन्दू–बौद्ध धार्मिक सहअस्तित्वलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छ। यस्ता परम्पराको संरक्षणले नेपालको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदालाई भावी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ।