बनेपा (काभ्रे), १२ कात्तिक ।  बिहानको पाँच बजेसम्म पनौतीको जनजीवन शान्त देखिन्छ । अधिकांश मानिस निद्रामै रहेका बेला स्याङ्तान भने च्याउ टिप्न व्यस्त छन् । यही शान्त वातावरणबीच पनौती नगरपालिका–९, बिजुली हाइड्रोपावरनजिकै रोशी कृषि फार्ममा २९ वर्षीय देवराज स्याङ्तान भने च्याउ टिप्न व्यस्त छन् बिहान ३ः३० बजेसम्म च्याउ टिपिसकेपछि उहाँलाई उत्पादित च्याउ तरकारी बजारसम्म पु¥याउने चटारो हुन्छ ।

परिवारसँगै बसेर आफ्नै देशमा केही गर्ने अठोटका साथ उहाँले अँगाल्नु भएको व्यावसायिक च्याउखेतीको दैनिकी हो, यो । वैदेशिक रोजगारीमा १० वर्ष बिताएर स्वदेश फर्किनुभएका स्याङ्तान अहिले च्याउखेतीमार्फत आफ्नै गाउँठाउँमा भविष्य देखिरहनुभएको छ । विदेशमा रहँदा परिवारबाट टाढा बिताएका दिन र भोग्नु परेको अभावले उहाँलाई आफ्नै परिवारसँग बसेर च्याउखेतीमा लाग्ने चाहना जाग्यो ।

लामो समय परदेशमा श्रम गर्दा परिवारसँगै बसेर सुखदुःख बाँड्ने अवसर कम भएपछि उहाँले स्वदेशमै केही गर्ने निर्णय गर्नुभयो । त्यसपछि विदेशमा अरूका लागि श्रम गर्नुभन्दा स्वदेशमै पसिना बगाएर आत्मनिर्भर बन्ने बाटो रोज्नुभयो । “विदेशमा परिवारको अभावमा बिताएका दिन बिर्सन सकिनँ । त्यसैले आफ्नै परिवारको काखमा रहेर सुखदुःख भोग्दै, च्याउ खेतीमा लागेको हुँ”, स्याङ्तानले भन्नुभयो । परिवारले गर्दै आएको पेसालाई निरन्तरता दिने सोचका साथ च्याउखेतीमा लाग्नु भएका उहाँका लागि यो व्यवसाय नयाँ भने होइन । उहाँका बाआमाले विसं २०६५ देखि नै च्याउखेती गर्दै आउनु भएको थियो ।

परिवारले गर्दै आएको उक्त पेसा उहाँका लागि पुरानो थियो । विदेशबाट फर्किएपछि उहाँले पारिवारिक व्यवसायलाई निरन्तरता दिँदै विस्तार गर्ने योजना बनाउनुभयो । परिवारबाट प्राप्त अनुभव र सीपलाई व्यावसायिक रूपमा अघि बढाउने उहाँको प्रयास अहिले च्याउखेतीमा केन्द्रित छ । करिब तीन रोपनी जग्गा भाडामा लिएर च्याउखेती सुरु गर्नु भएका स्याङ्तानले सुरुमा रु २० हजार लगानीमा पाँचवटा टनेल बनाउनुभएको थियो भने अहिले उहाँसँग २७ टनेल पुगेका छन् ।

उक्त टनेल निर्माणमा उहाँले रु २१ लाख ६० हजार लगानी भएको जानकारी दिनुभयो । व्यवसाय विस्तार हुँदै जाँदा आफ्नै पुँजीले नपुगेपछि सहकारीबाट ऋण लिनुभएको छ । सानो लगानीबाट सुरु भएको व्यवसायलाई अहिलेको अवस्थामा पु¥याउन निरन्तर मेहनतसँगै थप पुँजी आवश्यक परेको उहाँको अनुभव छ । कृषि व्यवसायमा उत्पादन बढाउन समय, श्रम र व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुने उहाँ बताउनुहुन्छ ।

व्यवसायमा उहाँलाई परिवारको साथ र सहयोग छ । बाआमा, भाइ र बुहारी मिलेर टनेलको काम तथा हेरचाह गर्नुहुन्छ । च्याउ टिप्ने, टनेलको हेरचाह गर्ने र उत्पादन व्यवस्थापन गर्ने काममा परिवारका सदस्यको सहकार्य रहँदै आएको छ । स्याङ्तान खेतीसम्बन्धी ज्ञान थप विस्तार गर्न सक्रिय हुनुहुन्छ । उहाँले अहिले अनलाइनमार्फत कक्षा लिइ रहनुभएको छ । परम्परागत अनुभवसँगै नयाँ प्रविधि र ज्ञान सिक्न सके उत्पादनलाई व्यवस्थित बनाउन सकिने उहाँको विश्वास छ ।

च्याउखेतीमा उत्पादन गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन । उत्पादित च्याउको गुणस्तर कायम राख्न नियमित हेरचाह र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्छ । स्याङ्तानले च्याउलाई रोग तथा कीराबाट जोगाउन र टनेलभित्र आवश्यक वातावरण कायम राख्न विशेष ध्यान दिने गर्नु भएको छ । च्याउको बीउ राखेको करिब २१ दिनदेखि चार साताभित्र च्याउ टिप्न सकिन्छ । एक टनेलमा करिब ४४० प्याकेट राख्ने गरिएको छ ।

त्यसबाट एकलटमा करिब ८०० देखि ९०० किलोसम्म च्याउ उत्पादन हुने गरेको छ । एक वर्षमा एउटा टनेलमा दुईलटमा च्याउ उत्पादन गर्न सकिन्छ । उत्पादनको मात्रा बढाउन र गुणस्तर कायम राख्न टनेलको व्यवस्थापनदेखि च्याउ टिप्ने समयसम्म मेहनत गर्नुपर्छ । च्याउखेतीका लागि आवश्यक पराल डिलरमार्फत ल्याउने गरिएको छ । बीउ काठमाडौँ र भक्तपुरबाट खरिद गरिन्छ । खेतीका लागि आवश्यक सामग्रीको व्यवस्थापनदेखि उत्पादित च्याउ बिक्री गर्ने प्रक्रियासम्म जुट्नुपर्छ । करिव राति १ बजेदेखि च्याउ टिप्न सुरु गर्नुपर्छ ।

बिहान ३ः३० बजेदेखि ४ बजेसम्म टिपि सक्नुपर्छ । त्यसपछि तरकारी बजार खुल्ने बित्तिकै उत्पादित च्याउ बजार पु¥याउनु पर्र्छ । च्याउखेतीमा उत्पादनसँगै समय व्यवस्थापन र बजारसम्मको पहुँच उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुने गरेको छ । स्याङ्तानले उत्पादन गर्दै आउनु भएको कन्या (अयस्टर) च्याउ अहिले थोकमा प्रतिकिलो रु १५० मा बिक्री हुने गरेको छ । बजारमा च्याउ बिक्री भए पनि उत्पादन लागत र आफ्नो श्रमअनुसार उचित मूल्य पाउन नसक्दा व्यवसायबाट अपेक्षित प्रतिफल लिन चुनौती भइरहेको छ ।

उहाँका अनुसार च्याउ बिक्रीबाट एक वर्षमा रु १३ लाखसम्म कुल आम्दानी हुने गरेको छ । उक्त रकम उत्पादन लागत, टनेल व्यवस्थापन, श्रम तथा अन्य खर्च कटाउनु अघिको आम्दानी हो । एउटा टनेलबाट एक वर्षमा उत्पादन हुने दुई लटको कुल आम्दानी करिब रु ५० हजार हुने उहाँले बताउनुभयो ।

गत वर्ष स्थानीय सरकारबाट अनुदान स्वरूप रु दुई लाख प्राप्त भएपछि व्यवसाय विस्तारमा सहयोग पुगेको उहाँले बताउनुभयो । च्याउखेतीमा आवश्यक प्राविधिक ज्ञान, सीप, उत्पादन व्यवस्थापन र बजारसम्बन्धी सहयोग सँगै सरकारी अनुदान तथा सहुलियत पूर्ण ऋणको व्यवस्था हुन सके आफूजस्ता किसानलाई व्यावसायिक रूपमा अघि बढ्न थप सहज हुने उहाँ बताउनुहुन्छ । सरकारी निकायबाट प्रविधि र आवश्यक सहयोग प्राप्त भए उत्पादन बढाउनुका साथै व्यवसायलाई थप व्यवस्थित बनाउन सकिने उहाँको विश्वास छ ।

परदेशको अनुभवलाई स्वदेशको श्रमसँग जोडेर कृषि व्यवसायमा भविष्य खोजि रहनु भएका स्याङ्तानको यात्राले आफ्नै गाउँठाउँमा उद्यम गर्ने सम्भावना देखाएको छ ।