काठमाडौं । मानिसको मस्तिष्कमा रहेको एमिगडाला डर, आक्रोश र भावनात्मक प्रतिक्रियासँग सम्बन्धित हुने गर्छ। तर नयाँ अनुसन्धानले यो सानो मस्तिष्क-संरचनाले कुन अनुभव दीर्घकालीन सम्झनामा बन्न सक्छ भनेर पनि छुट्याउने काम गर्न सक्ने सङ्केत दिएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले पाए कि जब कुनै तस्बिर हेरेपछि त्यो पछि सम्झिन्छ, त्यसबेला एमिगडालाका केही न्यूरोनहरू विशेष रूपमा सक्रिय हुन्छन्। अर्थात्, एमिगडालाले अनुभवलाई “सामान्य जानकारी” होइन, “सम्झना योग्य” जानकारीका रूपमा चिन्हित गर्न सक्ने देखिन्छ।

अनुसन्धान कसरी गरियो?

अनुसन्धानकर्ताहरूले औषधिले नियन्त्रण नहुने मिर्गी भएका ९० भन्दा बढी बिरामीका मस्तिष्कभित्र राखिएका इलेक्ट्रोडहरूको प्रयोग गरे। यी इलेक्ट्रोड मूलतः दौरा उत्पन्न हुने स्थान पत्ता लगाउन शल्यक्रियाद्वारा राखिएका थिए, तर अनुसन्धानमा एमिगडालाका एक-एक न्यूरोनको गतिविधि अवलोकन गर्न प्रयोग गरियो।

बिरामीहरूलाई खाना, जनावर लगायत पाँच वर्गमा राखिएका दैनिक वस्तुका तस्बिरहरू देखाइयो। लगभग १० देखि ३० मिनेटपछि उनीहरूलाई कुन तस्बिर पहिले देखाइएको थियो भनी सम्झन लगाइयो।

नतिजामा, जुन तस्बिरहरू पछि सम्झिए, ती तस्बिर हेर्ने बेला एमिगडालाका विशेष न्यूरोनहरू बढी सक्रिय भएको पाइयो। यसले ती तस्बिरहरू दीर्घकालीन भण्डारणका लागि छनोट भएको सङ्केत गर्छ।

‘सेभ बटन’ कसरी काम गर्छ?

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार प्रक्रिया दुई चरणमा हुन सक्छ:

• पहिलो चरणमा एमिगडालाले तस्बिरलाई खाना, जनावर जस्ता कुनै वर्गमा वर्गीकृत गर्छ।

• दोस्रो चरणमा त्यस वर्गसँग सम्बन्धित न्यूरोनको पहिलो प्रतिक्रिया कति बलियो छ भन्ने कुराले त्यो तस्बिर पछि सम्झिन्छ कि सम्झिँदैन भन्ने निर्धारण गर्न सक्छ।

यसका लागि सरल उदाहरण यस्तो हुन सक्छ: तपाईंले बजारमा धेरै सामान देख्नुभयो, तर एउटा अनौठो वा विशेष महत्त्वको वस्तु मात्र दिनभरि सम्झनुहुन्छ। एमिगडालाले त्यस्तै छनोटको काम गर्न सक्ने सम्भावना यस अध्ययनले देखाएको छ।

हिप्पोक्याम्पससँग के फरक?

सम्झना बनाउने र भण्डारण गर्ने काममा हिप्पोक्याम्पस लामो समयदेखि मुख्य मस्तिष्क-क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छ। तर यस अध्ययनमा एमिगडालाको न्यूरोन गतिविधि र तस्बिर सम्झने क्षमताबीच स्पष्ट सम्बन्ध देखियो, भने हिप्पोक्याम्पसको गतिविधिको सम्बन्ध कमजोर र अलि ढिलो देखियो।

यसको अर्थ एमिगडालाले हिप्पोक्याम्पसको काम बदलिँदैन, बरु दुवै क्षेत्र मिलेर कुन अनुभव ध्यान दिन योग्य छ र कुन लामो सम्झनामा राख्ने हो भन्ने तय गर्न सक्छन्।

डरको केन्द्र मात्र होइन

एमिगडाला डर र आक्रोश नियन्त्रणमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यो संरचना दुई तर्फ, दायाँ र बायाँ, मस्तिष्कको गहिरो भागमा रहन्छ।

एक अध्ययनमा दुवै एमिगडाला क्षतिग्रस्त भएकी एक महिलाले साँप, डरलाग्दा चलचित्र, हतियार लिएको व्यक्ति जस्ता स्थितिमा पनि सामान्य मानिसले जस्तो डर महसुस गरेनन्। यसले एमिगडाला डरको अनुभूतिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने पुष्टि गर्छ, तर डर मात्र यसको एकमात्र काम होइन।

नयाँ अनुसन्धानले के थप देखायो?

एमिगडालालाई सिधै विद्युतीय उत्तेजना दिँदा वस्तुका तस्बिरहरूको पछिको पहिचान-सम्झना बढ्ने, तर दृश्य वा परिदृश्यका तस्बिरहरूको सम्झना त्यति नबढ्ने पाइएको छ। अर्थात्, एमिगडालाले सबै सम्झना समान रूपमा बढाउँदैन, बरु कुन जानकारीलाई प्राथमिकता दिने भन्ने छनोट गर्न सक्छ।

यो प्रभाव बिरामीहरूले उत्तेजना महसुस नगरेको अवस्थामा पनि देखियो, जसले एमिगडालाको सम्झना-सहयोगी भूमिका भावनात्मक अनुभवबाट पूर्ण रूपमा छुट्टिएर पनि हुन सक्ने सङ्केत दिन्छ।

स्मृति रोगको उपचारमा सम्भावना

यो अनुसन्धानले एमिगडाला र हिप्पोक्याम्पसको सम्बन्ध बुझेर स्मृति सम्बन्धी रोगहरू, विशेष गरी अल्झाइमर जस्ता रोगमा सम्झना कमजोर हुने समस्या, उपचार विकासको नयाँ बाटो खोल्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

तर अझै धेरै प्रश्न बाँकी छन्: एमिगडालाले सम्झना “कसरी” सुरक्षित गर्छ, यसको सटीक तन्त्र के हो, र यसलाई सुरक्षित रूपमा उत्तेजित गरेर सम्झना सुधार्न सकिन्छ कि सकिँदैन। भविष्यका अध्ययनले एमिगडालाका न्यूरोनहरूलाई उत्तेजित गर्दा सम्झनामा कस्तो प्रभाव पर्छ भनी जाँच्नेछन्।

मुख्य सन्देश

एमिगडाला केवल “डरको केन्द्र” होइन; यो मस्तिष्कको सम्झना-प्रणालीमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। यसले कुन अनुभव साधारण र कुन दीर्घकालीन सम्झनाका लागि महत्त्वपूर्ण छ भनेर छुट्याउने “सेभ बटन” जस्तो काम गर्न सक्ने देखिन्छ।