हाम्रो नशामा बगिरहेको छ ‘भूत’ पुर्खाहरूको रगत: आधुनिक मानव डीएनएमा लुकेको एउटा अनौठो रहस्य

काठमाडौँ । तपाईँ-हाम्रो शरीरभित्र रहेको डीएनए  केवल एउटा जैविक संरचना मात्र होइन, यो त लाखौँ वर्ष पुरानो मानव इतिहासको एउटा जीवन्त पुस्तकालय पनि हो। हालै भएको एक सनसनीपूर्ण वैज्ञानिक अनुसन्धानले हाम्रो यो आनुवंशिक पुस्तकालयमा यस्ता दुई ‘भूत’ पुर्खाहरूको उपस्थिति फेला पारेको छ, जसको अस्तित्वको कुनै भौतिक प्रमाण इतिहासमा भेटिएको छैन।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार हाम्रा पुर्खाहरू ‘होमो सेपियन्स’ ले कुनै समय निएन्डरथल र डेनिसोभन जस्ता अन्य मानव प्रजातिहरूसँग संसर्ग गरेका थिए। तर, नयाँ अध्ययनले तीबाहेक अझै दुईवटा यस्ता रहस्यमय मानव वंशहरू रहेको पुष्टि गरेको छ, जोसँग हाम्रा पुर्खाहरूले हजारौँ वर्षअघि वैवाहिक वा शारीरिक सम्बन्ध गाँसेका थिए।

को हुन् यी ‘भूत’ पुर्खाहरू?
वैज्ञानिकहरूले यी वंशलाई ‘भूत’ (Ghost lineages) नाम दिएका छन् किनभने अहिलेसम्म उनीहरूको कुनै पनि हड्डी वा जीवाश्म फेला परेको छैन। तिनीहरू केवल आधुनिक मानवको रगत र जीनमा मात्र जीवित छन्।

यस अनुसन्धानका अनुसार, एउटा रहस्यमय पुर्खाले ५०,००० वर्षभन्दा पहिले अफ्रिकामा हाम्रा पुर्खाहरूसँग संसर्ग गरेको थियो। आजको आधुनिक मानवको शरीरमा करिब १ प्रतिशत डीएनए यही ‘भूत’ पुर्खाको रहेको पाइएको छ। दोस्रो पुर्खा त झनै पुरानो छ। झन्डै १८ लाख वर्षअघि मानव वृक्षबाट छुट्टिएको यो समूहले सुरुमा डेनिसोभनसँग र पछि डेनिसोभनमार्फत हामी मानिसमा आफ्नो आनुवंशिक छाप छोडेको हो।

TRACE: इतिहास खन्ने नयाँ औजार
क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्कलेका अनुसन्धानकर्ताहरूले यो रहस्य खोल्न ‘TRACE’ नामक एउटा विशेष कम्प्युटर प्रविधिको विकास गरेका छन्। यसले जीवित मानिसहरूको डीएनएको गहिराइमा पुगेर हराइरहेका पुर्खाहरूको नक्सा तयार पार्छ।

अध्ययनकी सह-लेखिका प्रिया मुर्जानी भन्छिन्, “हाम्रो सबैभन्दा ठूलो प्रश्न नै ‘हामी को हौँ र कहाँबाट आयौँ’ भन्ने हो। यो वंशावलीले हामीलाई विगतलाई यसरी हेर्ने मौका दिएको छ जुन पहिले कहिल्यै सम्भव थिएन।” मुर्जानीका अनुसार यो खोजले मानिसहरू कसरी विभिन्न वातावरणमा बाँच्न सफल भए र आज हामीलाई लाग्ने कतिपय रोगहरूको जड कहाँ छ भन्ने बुझ्न मद्दत गर्नेछ।

होमो इरेक्टस र हेइडेलबर्गेन्सिसको सम्बन्ध
वैज्ञानिकहरूका अनुसार अफ्रिकामा भेटिएको ‘भूत’ अंश सम्भवतः ‘होमो हेइडेलबर्गेन्सिस’ प्रजातिको हुन सक्छ। त्यस्तै, १८ लाख वर्ष पुरानो अर्को अंश ‘होमो इरेक्टस’ सँग सम्बन्धित हुन सक्ने अनुमान छ। यी दुवै प्रजाति इतिहासको कुनै कालखण्डमा लोप भइसकेका मानिन्छन्, तर उनीहरूको अंश अझै पनि हामीभित्र जीवितै छ।

भिन्नता भित्रको एकता
यस खोजले मानव एकताको एउटा नयाँ पाटो पनि उजागर गरेको छ। प्यालेओ एन्थ्रोपोलोजिस्ट जोन हक्सका अनुसार हामी मानिसहरू आज छालाको रङ वा जातजातिका आधारमा एकअर्कालाई फरक देख्छौँ, तर ती भिन्नताहरू अत्यन्तै सतही हुन्।

“हाम्रा पुर्खाहरूले हजारौँ वर्षअघि नै एकअर्कासँग मिलेर बस्ने र सहकार्य गर्ने तरिका खोजिसकेका थिए,” हक्स भन्छन्, “आजको संसारमा यो साझा सम्पदालाई बुझ्नु झन् बढी आवश्यक छ।”

जुलाई ३० मा ‘साइन्स’ जर्नलमा प्रकाशित यो अध्ययनले मानव विकासको कथालाई पुनर्लेखन मात्र गरेको छैन, यसले यो पनि प्रमाणित गरेको छ कि हामी सबैभित्र एउटा साझा र रहस्यमय इतिहासको रगत बगिरहेको छ। जीवाश्मको रूपमा नभेटिए पनि ती ‘भूत’ पुर्खाहरू आज हामी प्रत्येकको कोशिकामा जीवित छन्।