काठमाडौं । पछिल्लो समय उच्च रक्तचाप (हाइ ब्लड प्रेसर) को समस्या विश्वभर तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। बदलिँदो जीवनशैली, अस्वस्थ खानपान, शारीरिक निष्क्रियता, मानसिक तनाव र अत्यधिक नुनको सेवनले यो समस्या बढाउँदै लगेको छ। उच्च रक्तचापलाई समयमै नियन्त्रण गर्न नसक्दा हृदयाघात, मस्तिष्कघात, मिर्गौलासम्बन्धी समस्या तथा अन्य गम्भीर स्वास्थ्य जोखिम निम्तिन सक्छन्।

उच्च रक्तचापको समस्या देखिएपछि धेरै मानिस औषधि सेवन गर्नुपर्ने चिन्तामा पर्छन्। तर, चिकित्सकको सल्लाहअनुसार औषधि सेवनसँगै खानपान र जीवनशैलीमा सुधार ल्याउन सके रक्तचाप नियन्त्रणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुग्न सक्छ।

यस्तै, रक्तचाप नियन्त्रणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्ने प्राकृतिक खाद्य पदार्थमध्ये चुकन्दर (बिट रुट) को जुस पनि एक हो। केही वैज्ञानिक अध्ययनले चुकन्दरको जुस नियमित सेवन गर्दा रक्तचाप घटाउन सहयोग पुग्न सक्ने देखाएका छन्।

चुकन्दरको जुसले कसरी घटाउँछ रक्तचाप?

सन् २०१५ मा बेलायतको क्विन मेरी विश्वविद्यालय, लन्डनका अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको एक अध्ययनले चुकन्दरको जुस र रक्तचापबीचको सम्बन्धलाई उजागर गरेको थियो। Hypertension नामक वैज्ञानिक जर्नलमा प्रकाशित उक्त अध्ययनमा उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिलाई दैनिक २५० मिलिलिटर चुकन्दरको जुस ३० दिनसम्म सेवन गराइएको थियो।

अध्ययनको नतिजाअनुसार चुकन्दरको जुस सेवन गर्ने समूहको रक्तचाप औसतमा ८/४ एमएमएचजी ले घटेको पाइएको थियो। अनुसन्धानले चुकन्दरमा पाइने प्राकृतिक नाइट्रेटले रक्तचाप नियन्त्रणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्ने देखाएको थियो।

चुकन्दरमा पाइने नाइट्रेट शरीरमा प्रवेश गरेपछि नाइट्रिक अक्साइडमा रूपान्तरण हुन्छ। नाइट्रिक अक्साइडले रक्तनलीलाई फैलाउन र रक्तप्रवाह सहज बनाउन मद्दत गर्छ। रक्तनलीमा रक्तप्रवाह सहज हुँदा मुटुले रगत पम्प गर्न कम दबाबको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ, जसले रक्तचाप घटाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

यही कारणले चुकन्दरलाई मुटु तथा रक्तनलीको स्वास्थ्यका लागि उपयोगी खाद्य पदार्थका रूपमा लिइन्छ।

तर, अध्ययनमा देखिएको परिणामलाई सबै व्यक्तिमा समान रूपमा लागू गर्न मिल्दैन। चुकन्दरको जुसलाई उच्च रक्तचापको औषधिको विकल्पका रूपमा नभई स्वस्थ खानपानको एक हिस्साका रूपमा लिनु उचित हुन्छ।

चुकन्दरका प्रमुख फाइदाहरू

चुकन्दर (Beetroot) केवल सलादको रूपमा खाद्यान्नको स्वाद बढाउने तरकारी मात्र होइन, यो पोषक तत्व र एन्टिअक्सिडेन्टले भरिपूर्ण एक सुपरफुड हो। यसलाई नियमित रूपमा सेवन गर्दा शरीरलाई विभिन्न किसिमका स्वास्थ्य लाभहरू पाउन सकिन्छ:

१. रक्तचाप नियन्त्रण गर्न सहयोगी

चुकन्दरमा प्राकृतिक रूपमा डाइइथाइल नाइट्रेट पाइन्छ, जसलाई शरीरले नाइट्रिक अक्साइडमा परिणत गर्छ। नाइट्रिक अक्साइडले रक्तनलीहरूलाई खुकुलो र फराकिलो बनाउन मद्दत गर्छ, जसले उच्च रक्तचापलाई नियन्त्रणमा राख्न र मुटुलाई स्वस्थ बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

२. शारीरिक सहनशीलता र ऊर्जामा वृद्धि

व्यायाम वा खेलकुदमा लाग्नेहरूका लागि चुकन्दरको जुस धेरै लाभदायक मानिन्छ। यसले शरीरका कोषहरूमा अक्सिजनको प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउँछ, जसले गर्दा थकाइ कम लाग्छ र शारीरिक ऊर्जा तथा स्टेमिना बढ्छ।

३. पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्छ

चुकन्दर डाइटरी फाइबर (Fiber) को उत्कृष्ट स्रोत हो। यसले पाचन प्रक्रियालाई सुदृढ बनाउन, कब्जियतको समस्या हटाउन र आन्द्राको स्वास्थ्यलाई राम्रो राख्न मद्दत गर्दछ।

४. कलेजो को सफाइ

यसमा पाइने ‘बिटालाइन’  र अन्य एन्टिअक्सिडेन्टहरूले कलेजोमा जम्मा भएका विषालु पदार्थहरू  बाहिर निकाल्न सहयोग गर्छन्। यसले फ्याटी लिभर जस्ता समस्याबाट बचाउन मद्दत गर्छ।

५. रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता मजबुत बनाउँछ

चुकन्दरमा भिटामिन सी, पोटासियम, फलाम (Iron) र म्याग्नेसियम जस्ता खनिज पदार्थ पाइन्छन्। यसले शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई बलियो बनाउन र संक्रमणहरूसँग लड्न क्षमता प्रदान गर्छ।

६. छालाको चम्किलोपन र एन्टी–एजिङ गुण

यसमा पाइने एन्टिअक्सिडेन्ट र भिटामिन सीले छालालाई स्वस्थ, चम्किलो र उमेर ढल्किँदै जाँदा देखिने चाउरीपनाबाट बचाउन मद्दत गर्छ।

तपाईं चुकन्दरलाई सलादको रूपमा, उसिनेर वा यसको ताजा जुस निकालेर आफ्नो दैनिक आहारमा समावेश गर्न सक्नुहुन्छ।

चुकन्दरको जुस कसरी सेवन गर्ने?

चुकन्दरको जुस घरमै सजिलै तयार गर्न सकिन्छ।

सामग्री

• एउटा सानो वा मध्यम आकारको चुकन्दर

• आधा गिलास पानी

• स्वादअनुसार कागती (ऐच्छिक)

बनाउने विधि

चुकन्दरलाई राम्ररी सफा गरेर सानो टुक्रामा काट्नुहोस्। त्यसपछि ब्लेन्डरमा पानीसँग राखेर पिस्नुहोस्। आवश्यक परे छानेर वा नछानेर सेवन गर्न सकिन्छ। फाइबर प्राप्त गर्न नछानी पिउनु राम्रो हुन्छ।

अध्ययनमा दैनिक २५० मिलिलिटर जुस प्रयोग गरिएको थियो। तर सबै व्यक्तिका लागि यही मात्रा उपयुक्त हुन्छ भन्ने निश्चित छैन। प्राकृतिक चुकन्दरको जुसमा पनि चिनी हुन्छ, त्यसैले मधुमेह भएका व्यक्तिले मात्रा र सेवनको तरिकाबारे चिकित्सक वा पोषणविद्सँग परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ।

चुकन्दर मात्रै होइन, यी खानेकुराले पनि घटाउँछन् रक्तचाप

उच्च रक्तचाप नियन्त्रणका लागि चुकन्दरको जुससँगै अन्य पोषणयुक्त खानेकुरालाई दैनिक भोजनमा समावेश गर्नु लाभदायक हुन सक्छ।

१. हरियो सागसब्जी

पालुङ्गो, रायोको साग, मेथी, बन्दाकोभी, सलादका पात र अन्य हरियो सागसब्जीमा प्राकृतिक नाइट्रेट, पोटासियम, म्याग्नेसियम तथा फाइबर पाइन्छ। यी पोषक तत्त्वले रक्तनलीको स्वास्थ्य सुधार गर्न र रक्तचाप नियन्त्रणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्।

२. पोटासियमयुक्त फलफूल

केरा, सुन्तला, मेवा, खरबुजा, एभोकाडो तथा अन्य ताजा फलफूलमा पोटासियम पाइन्छ। पोटासियमले शरीरमा सोडियमको प्रभाव सन्तुलित बनाउन र अतिरिक्त सोडियम बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ।

तर मिर्गौलासम्बन्धी समस्या भएका वा पोटासियमको मात्रा बढाउने औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहबिना पोटासियमको सेवन बढाउनु हुँदैन।

३. ओट्स तथा साबुत अन्न

ओट्स, जौ, गहुँ, कोदो, फापर तथा अन्य साबुत अन्नमा प्रशस्त फाइबर पाइन्छ। यस्ता खानेकुराले कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण, तौल व्यवस्थापन तथा मुटुको स्वास्थ्य सुधारमा सहयोग गर्छन्।

४. बदाम तथा ओखर

बदाम, ओखर, काजु, सूर्यमुखीको बीउ तथा फर्सीको बीउमा म्याग्नेसियम, स्वस्थ बोसो र अन्य पोषक तत्त्व पाइन्छन्। यस्ता खानेकुरा सीमित मात्रामा नियमित सेवन गर्दा मुटुको स्वास्थ्यमा लाभ पुग्न सक्छ। सकेसम्म नुन नहालेका बदाम तथा ओखर रोज्नु राम्रो हुन्छ।

रक्तचाप घटाउन दैनिक जीवनमा अपनाउनुपर्ने ६ उपाय

विश्व स्वास्थ्य संगठन  तथा अमेरिकन हार्ट एसोसिएसनका स्वास्थ्यसम्बन्धी सिफारिसहरूअनुसार रक्तचाप नियन्त्रणका लागि निम्न उपाय प्रभावकारी मानिन्छन्।

१. नुनको सेवन घटाउनुहोस्

दैनिक खानामा नुनको मात्रा कम गर्नु उच्च रक्तचाप नियन्त्रणको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपायमध्ये एक हो। विश्व स्वास्थ्य संगठनले वयस्कका लागि दैनिक पाँच ग्रामभन्दा कम नुन सेवन गर्न सिफारिस गरेको छ। अचार, चाउचाउ, चिप्स, प्रशोधित खाना तथा धेरै नुन प्रयोग गरिएका परिकारको सेवन घटाउनुहोस्।

२. नियमित शारीरिक व्यायाम गर्नुहोस्

दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट छिटो हिँड्ने, साइकल चलाउने, पौडी खेल्ने वा हल्का व्यायाम गर्ने बानी बसाल्नुहोस्। नियमित शारीरिक गतिविधिले रक्तचाप, तौल र मुटुको स्वास्थ्य सुधार गर्न मद्दत गर्छ।

३. तनाव व्यवस्थापन गर्नुहोस्

दीर्घकालीन तनावले रक्तचापमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। योग, ध्यान, गहिरो श्वासप्रश्वास, पर्याप्त निद्रा र मनपर्ने गतिविधिमा समय बिताउनाले तनाव व्यवस्थापनमा सहयोग पुग्छ।

४. तौल नियन्त्रणमा राख्नुहोस्

अधिक तौल भएका व्यक्तिमा शरीरको तौल घटाउँदा रक्तचापमा सुधार आउन सक्छ। सन्तुलित भोजन र नियमित व्यायाम तौल व्यवस्थापनका प्रभावकारी उपाय हुन्।

५. धूमपान र मदिराबाट टाढा रहनुहोस्

धूमपानले रक्तनलीलाई क्षति पुर्‍याउँछ र मुटुरोगको जोखिम बढाउँछ। मदिराको सेवनले पनि रक्तचाप बढाउन सक्छ। त्यसैले यी दुवैबाट टाढा रहनु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ।

६. नियमित रक्तचाप जाँच गर्नुहोस्

उच्च रक्तचाप धेरैजसो अवस्थामा कुनै स्पष्ट लक्षणबिना पनि रहन सक्छ। त्यसैले समयसमयमा रक्तचाप जाँच गर्नु आवश्यक छ। घरमै रक्तचाप नाप्ने उपकरण प्रयोग गर्दा केही मिनेट आराम गरेर सही तरिकाले मापन गर्नुहोस् र नतिजा टिपोट राख्नुहोस्।

महत्त्वपूर्ण स्वास्थ्य सावधानी

चुकन्दरको जुस प्राकृतिक भए पनि सबैका लागि सुरक्षित वा उपयुक्त हुन्छ भन्ने हुँदैन।

• रक्तचाप घटाउने औषधि सेवन गरिरहनुभएको छ भने नियमित रूपमा चुकन्दरको जुस पिउनुअघि चिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस्।

• चुकन्दरमा अक्सालेट पाइने भएकाले मिर्गौलामा पत्थरी हुने समस्या भएका व्यक्तिले सावधानी अपनाउनुपर्छ।

• चुकन्दरको जुसले रक्तचाप अत्यधिक घटाउन सक्ने सम्भावना पनि हुन्छ।

• चुकन्दर खाँदैमा चिकित्सकले दिएको औषधि बन्द गर्नु हुँदैन।

• रक्तचाप १८०/१२० एमएमएचजी वा त्योभन्दा बढी देखिएमा पुनः मापन गर्नुहोस्। छाती दुख्ने, सास फेर्न कठिन हुने, शरीरको एक भाग कमजोर हुने, दृष्टि वा बोलीमा समस्या देखिएमा तत्काल आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा लिनुहोस्।

निष्कर्ष

उच्च रक्तचाप नियन्त्रण कुनै एक पेय पदार्थ वा खाद्य पदार्थमा मात्र निर्भर हुँदैन। चुकन्दरको जुस, हरियो सागसब्जी, फलफूल तथा फाइबरयुक्त भोजनलाई नियमित शारीरिक व्यायाम, नुनको सीमित सेवन, पर्याप्त निद्रा र तनाव व्यवस्थापनसँग जोड्न सके मुटुको स्वास्थ्य सुधार गर्न सकिन्छ।

याद राख्नुहोस् : चुकन्दरको जुस स्वस्थ जीवनशैलीको सहयोगी हुन सक्छ, तर उच्च रक्तचापको प्रमाणित उपचार भने नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, चिकित्सकीय निगरानी र आवश्यक औषधिको उचित सेवन नै हो।(लेखकः एके शाक्य)