काठमाडौं, १५ असार । “छुपुमा छुपु हिलोमा धान रोपेर छोडौँला” भन्ने गीतको लयसँगै आज देशभर खेतका गह्रामा रोपाइँ गरी र दही चिउरा खाएर १९औँ राष्ट्रिय धान दिवस मनाइँदैछ। कृषि र संस्कृतिसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको असार १५ को दिनलाई किसानहरूले वर्षभरिको मुख्य खेतीको चटारोका रूपमा मनाउँछन् भने अन्य पेसा-व्यवसायका मानिसहरूले पनि दही चिउरा खाएर यो सांस्कृतिक पर्वमा सहभागी हुने गर्दछन्।

दही चिउराको सांस्कृतिक र स्वास्थ्य महत्त्व

असार १५ लाई नेपाली समाजमा ‘दही चिउरा खाने दिन’का रूपमा विशेष पहिचान दिइएको छ। रोपाइँको कडा परिश्रम र गर्मीले थकित शरीरमा तत्काल शक्ति र शीतलता प्रदान गर्न दही चिउरा खाने प्रचलन बसेको हो। यो केवल भोजन मात्र नभई नेपाली संस्कारको एक महत्त्वपूर्ण अङ्ग पनि हो। कुनै शुभकार्य, यात्रा वा विशेष काममा निस्कँदा दहीको सगुन खुवाएर वा निधारमा दही-अक्षताको टीका लगाएर बिदाइ गर्ने परम्पराले यसको सांस्कृतिक महत्त्वलाई स्पष्ट पार्छ।

वैज्ञानिक दृष्टिकोणले पनि दही स्वास्थ्यका लागि अत्यन्तै लाभदायक मानिन्छ। यसले पाचन प्रणालीलाई बलियो बनाउनुका साथै शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्व प्रदान गर्छ। आयुर्वेदमा ‘भोजनान्ते पिबेत् तक्रं, वैद्यस्य किं प्रयोजनम्’ अर्थात् ‘भोजनको अन्त्यमा मोही पिउनेलाई वैद्यको के काम’ भनेर यसको गुणगान गाइएको छ। पखाला लागेको समयमा दही चिउराले औषधिको काम गर्ने जनविश्वास पनि रहिआएको छ।

ऐतिहासिक रूपमा, गुरु गोरखनाथले नेपाल एकीकरणका नायक पृथ्वीनारायण शाहलाई दही खान दिएर पराक्रमी र विजयी हुने आशीर्वाद दिएको कथनले पनि दहीको महत्त्वलाई थप उचाई दिएको छ।

राष्ट्रिय धान दिवसको पृष्ठभूमि

नेपाल कृषिप्रधान देश भएकाले धान उत्पादनको महत्त्वलाई सम्मान गर्न र किसानलाई प्रोत्साहित गर्न सरकारले आजको दिनलाई ‘राष्ट्रिय धान दिवस’ का रूपमा घोषणा गरेको हो। वि.सं. २०६१ साल मंसिर २९ गतेको मन्त्रिस्तरीय निर्णयअनुसार वि.सं. २०६२ असार १५ देखि औपचारिक रूपमा यो दिवस मनाउन थालिएको हो।

यो दिन किसानहरू असारे भाका गाउँदै, हिलो छ्यापाछ्याप गर्दै रमाइलो गरी रोपाइँमा व्यस्त हुन्छन्। युवा-युवतीहरू हिलोमा खेलेर मनोरञ्जन गर्छन्, जसले कृषि कर्मको थकानलाई उत्सवमा बदलिदिन्छ।

यस वर्षको चुनौती: वर्षाको अभाव र मलको चिन्ता

यद्यपि, धान दिवसको उल्लासका बीच यस वर्ष किसानहरूले केही चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन्। असारको मध्यसम्म पनि मनसुन पूर्ण रूपमा सक्रिय नहुँदा देशका धेरै भागमा पर्याप्त वर्षा हुन सकेको छैन, जसका कारण रोपाइँ प्रभावित भएको छ।

यसका साथै, कतिपय स्थानमा किसानहरूले रासायनिक मलको अभाव भएको गुनासो गरिरहेका छन्। यता, कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयले भने पर्याप्त मात्रामा रासायनिक मल मौज्दात रहेको र अभाव हुन नदिने दाबी गर्दै आएको छ।

समग्रमा, असार १५ नेपाली समाजमा कृषि कर्मप्रतिको सम्मान र सांस्कृतिक परम्पराको जीवन्त निरन्तरताको प्रतीक हो। यसले माटो र मानिसबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्दै राष्ट्रिय पर्वको पहिचान बनाएको छ।