पृथ्वीमा অरोरा ल्याउने सौर्य आँधीभन्दा लाखौं गुणा शक्तिशाली तारकीय विष्फोट पत्ता लाग्यो, ग्रहको वायुमण्डल नै नष्ट गर्न सक्ने

काठमाडौं । खगोलविद्हरूले पहिलो पटक हाम्रो सौर्यमण्डल बाहिर रहेको एउटा ताराबाट निस्किएको विशाल विष्फोट पत्ता लगाएका छन्। यो विष्फोट हाम्रो सूर्यबाट निस्कने सौर्य आँधीजस्तै भए पनि त्यसभन्दा हजारौं गुणा शक्तिशाली र विनाशकारी प्रकृतिको रहेको छ। गत हप्ता पृथ्वीमा सुन्दर অरोरा (ध्रुवीय ज्योति) देखाउने सौर्य आँधीको तुलनामा यो घटना निकै भयावह मानिएको छ।

यो शक्तिशाली विष्फोटले रंगीन ध्रुवीय ज्योति सिर्जना गर्नुको सट्टा, नजिकैको कुनै पनि ग्रहको लागि विनाशकारी परिणाम निम्त्याउन सक्ने नयाँ अनुसन्धानले देखाएको छ। यस्तो शक्तिशाली विष्फोटले ग्रहको वायुमण्डललाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्न सक्ने क्षमता राख्छ।

यो अभूतपूर्व खोज बुधबार ‘नेचर’ नामक प्रतिष्ठित जर्नलमा प्रकाशित एक अध्ययनमा उल्लेख गरिएको छ।

के हो ‘कोरोनल मास इजेक्शन’ (CME)?

यो विस्फोटक घटनाको सम्भावित कारण ‘कोरोनल मास इजेक्शन’ (Coronal Mass Ejection) वा CME हो। हाम्रो सौर्यमण्डलमा, यो सूर्यको बाहिरी वायुमण्डलबाट निस्कने प्लाज्मा भनिने आयोनित ग्यास र चुम्बकीय क्षेत्रको विशाल बादल हो। जब यस्ता आँधी पृथ्वीसम्म आइपुग्छन्, यसले हाम्रो ग्रहको चुम्बकीय क्षेत्रमा ठूलो हलचल पैदा गर्छ, जसलाई ‘स्पेस वेदर’ भनिन्छ।

यसले पृथ्वीको ध्रुवमा सुन्दर অरोरा देखाउँछ, तर यसले सञ्चार प्रणाली, पावर ग्रिड र स्याटेलाइट सञ्चालनमा समेत बाधा पुर्‍याउन सक्छ। अहिलेसम्म, खगोलविद्हरूले हाम्रो सूर्यबाहेक अन्य कुनै ताराबाट CME निस्किएको पत्ता लगाउन सकेका थिएनन्।

१० लाख गुणा शक्तिशाली विष्फोट

यो विशाल विष्फोट एसटीकेएम १-१२६२ (StKM 1-1262) नामक तारामा देखिएको हो, जुन पृथ्वीबाट करिब १३० प्रकाश-वर्ष टाढा रहेको एउटा ‘रातो फुच्चे तारा’ (red dwarf star) हो।

यो तारकीय आँधी प्रति सेकेन्ड २,४०० किलोमिटर (प्रति घण्टा ५३ लाख माइल) को भयानक गतिमा निस्किएको थियो। अध्ययनका लेखकहरूका अनुसार, यस्तो गति हाम्रो सूर्यबाट निस्कने हरेक २,००० CME मध्ये केवल १ वटामा मात्र देखिन्छ।

अध्ययनका सह-लेखक तथा पेरिस अब्जरभेटरीका अनुसन्धानकर्ता सिरिल टासेले भने, “यो तारा प्लाज्माको अत्यधिक चुम्बकीय, उम्लिरहेको भाँडो जस्तै व्यवहार गर्छ। यो विष्फोट सूर्यले उत्पादन गर्न सक्ने सबैभन्दा शक्तिशाली विष्फोटभन्दा १० हजारदेखि १ लाख गुणा बढी शक्तिशाली छ। यसले सौर्यमण्डल बाहिरको ‘स्पेस वेदर’ बुझ्ने एउटा नयाँ ढोका खोलेको छ।”

ताराबाट निस्किएको यो तीव्र र बाक्लो पदार्थको झोक्का यति शक्तिशाली थियो कि यसले नजिकै परिक्रमा गरिरहेको कुनै पनि ग्रहको वायुमण्डललाई उडाउन सक्थ्यो। बाहिरी ग्रहहरूमा जीवनको सम्भावना खोजिरहेका वैज्ञानिकहरूका लागि ताराहरूको यस्तो हिंसात्मक गतिविधि बुझ्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।

कसरी भयो यो खोज?

जब CME कुनै ताराबाट अन्तरिक्षमा निस्किन्छ, यसले ताराको बाहिरी वायुमण्डल (कोरोना) पार गर्दा रेडियो तरंगहरूको एक शक्तिशाली झोक्का सिर्जना गर्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले लगभग १० वर्ष पहिले लो फ्रिक्वेन्सी एरे (LOFAR) रेडियो टेलिस्कोपद्वारा खिचिएको आकाशको सर्वेक्षण डेटालाई नयाँ सफ्टवेयरमार्फत विश्लेषण गर्दा यो रेडियो संकेत फेला पारेका थिए। LOFAR नेदरल्याण्ड्स र युरोपभरि फैलिएका हजारौं एन्टेनाहरू मिलेर बनेको एउटा विशाल रेडियो टेलिस्कोप हो।

प्रमुख लेखक डा. जो कलिङ्घमका अनुसार, “यस्तो प्रकारको रेडियो संकेत तब मात्र उत्पन्न हुन्छ जब पदार्थ ताराको शक्तिशाली चुम्बकीय क्षेत्रको घेराबाट पूर्ण रूपमा बाहिर निस्कन्छ। अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, यो CME कै कारणले भएको हो।”