काठमाडौं  । अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासाको जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप (JWST) ले आकाशगङ्गाका दुई दुर्लभ ताराहरू सहितको एक शक्तिशाली त्रि-तारा प्रणालीको अद्भुत तस्बिर सार्वजनिक गरेको छ। यो तस्बिरमा धुलोको घुमाउरो शृङ्खला देखिन्छ, जसले ब्रह्माण्डको एक दुर्लभ र रहस्यमय घटनालाई उजागर गरेको छ।

के हो ‘एपेप’ प्रणाली?

यस त्रि-तारा प्रणालीलाई इजिप्टको ‘अराजकताको देवता’ को नामबाट ‘एपेप’ (Apep) उपनाम दिइएको छ। जेम्स वेबको नयाँ मध्य-अवरक्त (mid-infrared) तस्बिरमा यो प्रणाली एक विशाल ब्रह्माण्डीय भ्रूण जस्तो देखिन्छ। एपेप प्रणालीमा रहेका दुई ताराहरू ‘वुल्फ-रायट’ (Wolf-Rayet) प्रकारका हुन्, जुन अत्यन्तै विशाल, तातो र अस्थिर प्रकृतिका हुन्छन्।

यी ताराहरूबाट निस्कने शक्तिशाली तारकीय वायु (आवेशित कणहरूको प्रवाह) ले ठूलो मात्रामा पदार्थ बाहिर फाल्छ, जसले गर्दा तिनीहरूको हिलियम, नाइट्रोजन र कार्बनले भरिपूर्ण भित्री भाग देखिन्छ। हाम्रो आकाशगङ्गामा रहेका १०० अर्बभन्दा बढी ताराहरूमध्ये लगभग १,००० वटा मात्र वुल्फ-रायट ताराहरू पत्ता लागेका छन्।

कसरी बन्छ धुलोको घुमाउरो आकृति?

जब वुल्फ-रायट तारा अर्को तारासँग बाइनरी प्रणालीमा हुन्छ, तिनीहरूको गुरुत्वाकर्षण अन्तरक्रियाले तारकीय वायुबाट बनेको नेबुला (धुलो र ग्यासको बादल) लाई आकार दिन्छ। तर एपेप प्रणाली अद्वितीय छ किनभने यसमा दुईवटा वुल्फ-रायट ताराहरू एक-अर्काको वरिपरि १९० वर्षको कक्षमा परिक्रमा गर्छन्।

जब तिनीहरू नजिक आउँछन्, तिनीहरूको तारकीय वायु आपसमा ठोक्किन्छ, जसले कार्बन युक्त बाक्लो धुलो उत्पादन गर्छ। यो धुलोले प्रत्येक २५ वर्षमा एउटा घुमाउरो आकृति बनाउँछ र त्यसपछि बाहिरतिर फैलिँदै जान्छ।

अष्ट्रेलियाको म्याक्वेरी विश्वविद्यालयका विद्यावारिधि शोधकर्ता रायन ह्वाइटका अनुसार, “यो एक अद्वितीय प्रणाली हो जसको कक्षीय अवधि अविश्वसनीय रूपमा दुर्लभ छ। धुलोयुक्त वुल्फ-रायट बाइनरी प्रणालीको सबैभन्दा लामो कक्षीय अवधि लगभग ३० वर्षको छ, जबकि धेरैजसोको अवधि २ देखि १० वर्षको हुन्छ।”

जेम्स वेबको अभूतपूर्व खोज

सन् २०१८ मा युरोपियन सदर्न अब्जर्भेटरीको भेरी लार्ज टेलिस्कोप (VLT) बाट हेर्दा केवल सबैभन्दा भित्री र चम्किलो धुलोको घेरा मात्र देखिएको थियो। तर, जेम्स वेबको मिड-इन्फ्रारेड इन्स्ट्रुमेन्ट (MIRI) ले एक-अर्काभित्र जेलिएका चारवटा धुलोका घेराहरू खिच्न सफल भएको छ, जसले विगत ७०० वर्षमा ताराहरू नजिक आएको घटनालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।

यस अध्ययनका प्रमुख लेखकहरूमध्ये एक, क्यालिफोर्निया इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीका यिनुओ हान भन्छन्, “वेबको नयाँ अवलोकन हेर्नु भनेको अँध्यारो कोठामा पसेर बत्ती बाल्नु जस्तै थियो—सबै कुरा स्पष्ट देखियो। वेबको तस्बिरमा जताततै धुलो छ, र टेलिस्कोपले देखाउँछ कि अधिकांश धुलो पूर्वानुमान गर्न सकिने संरचनामा बाहिर फालिएको थियो।”

तेस्रो विशाल ताराको उपस्थिति

तस्बिरहरूले दुई वुल्फ-रायट ताराहरूभन्दा पनि विशाल तेस्रो ताराको उपस्थिति पनि देखाउँछन्। हाम्रो सूर्यभन्दा १० देखि २० गुणा ठूला वुल्फ-रायट ताराहरूको तुलनामा, यो तेस्रो साथी तारा सूर्यभन्दा ४० देखि ५० गुणा विशाल ‘सुपरजाएन्ट’ हो।

यसको उपस्थिति वुल्फ-रायट ताराहरूबाट निस्किएको धुलो र वायुसँगको अन्तरक्रियाबाट थाहा हुन्छ, जसले घुमाउरो घेराहरूमा एउटा खाली ठाउँ (cavity) बनाएको छ। यो खाली ठाउँ तस्बिरमा १० बजे र २ बजेको स्थानको बीचमा स्पष्ट देखिन्छ।

प्रणालीको भविष्य

वैज्ञानिकहरूका अनुसार, यी तीनवटै ताराहरू भविष्यमा सुपरनोभाको रूपमा विस्फोट हुनेछन्। दुई वुल्फ-रायट ताराहरू गामा-रे विस्फोटका साथ ब्ल्याक होलमा परिणत हुन सक्छन्, जबकि विशाल सुपरजाएन्ट तारा विस्फोटपछि न्यूट्रोन ताराको रूपमा रहनेछ।

यी दुवै अध्ययनका शोधपत्रहरू ‘द एस्ट्रोफिजिकल जर्नल’ मा प्रकाशित भएका छन्।