वैज्ञानिक अनुसन्धान | खगोलशास्त्रीहरूले अन्तरिक्षमा ‘क्रिस्टल बल’ (सिसाको गोला) जस्तै देखिने एउटा अत्यन्तै सुन्दर र दुर्लभ आकाशीय पिण्डको तस्बिर सार्वजनिक गरेका छन्। ‘एनजिसी १५१४’  नाम दिइएको यो पिण्ड वास्तवमा एक ‘प्लानेटरी नेबुला’ हो, जसलाई यसको अनौठो चमक र आकारका कारण ‘क्रिस्टल बल नेबुला’ पनि भनिन्छ।

हवाईको टेलिस्कोपबाट कैद गरिएको तस्बिर
यो अद्भुत दृश्य हवाईको माउनाकेआस्थित एक सुसुप्त ज्वालामुखीमा राखिएको ‘जेमिनी नर्थ टेलिस्कोप’ मार्फत कैद गरिएको हो। वैज्ञानिकहरूले ‘जेमिनी मल्टि-अब्जेक्ट स्पेक्ट्रोग्राफ’ नामक उपकरण प्रयोग गरेर यसको सूक्ष्म विवरणहरू बाहिर ल्याएका हुन्।

खगोलशास्त्री ट्राभिस रेक्टरका अनुसार, यो नेबुला कुनै विशेष वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि भन्दा पनि ब्रह्माण्डको अथाह सुन्दरता मानिसहरूसम्म पुर्‍याउनका लागि खिचिएको हो। “हाम्रो ब्रह्माण्ड कति आश्चर्यजनक छ भन्ने देखाउन यो तस्बिर खिचिएको हो,” उनले भने।

पृथ्वीबाट १,५०० प्रकाश वर्ष टाढा
यो नेबुला पृथ्वीबाट करिब १,५०० प्रकाश वर्ष टाढा ‘टोरस’  नक्षत्रमा अवस्थित छ। यसको अर्थ, अहिले तस्बिरमा देखिएको प्रकाश करिब १,५०० वर्ष पहिले उक्त ताराबाट निस्किएको थियो। ताराले आफ्नो जीवनको अन्तिम घडीमा आफ्नो बाहिरी तहहरू बाहिर फाल्दा निस्कने धुलो र ग्यासको संयोजनबाट यस्तो ‘नेबुला’ बन्ने गर्दछ।

ताराहरूको ‘कटन क्यान्डी’ नृत्य
यस क्रिस्टल बल नेबुलाभित्र दुईवटा ताराहरू  रहेका छन्। यी दुई ताराले एकअर्कालाई परिक्रमा गर्छन्। जब एउटा तारा मर्दै जान्छ र आफ्नो ग्यासको तह बाहिर फाल्छ, अर्को परिक्रमा गरिरहेको ताराले उक्त ग्यासलाई मन्थन गरेर जटिल र सुन्दर आकार दिने गर्दछ।

खगोलशास्त्री रेक्टरले यस प्रक्रियालाई ‘कटन क्यान्डी’ (बुढीको कपाल) बनाउने मेसिनसँग तुलना गरेका छन्। जसरी मेसिन घुम्दा चिनीको धागोले बादल जस्तो आकार लिन्छ, त्यसरी नै घुमिरहेको ताराले ग्यासलाई क्रिस्टल बलको स्वरूप दिएको हो।

तस्बिरमा देखिएको रातो रङले तातो हाइड्रोजन र चम्किलो निलो रङले तातो अक्सिजन ग्यासलाई बुझाउँछ।

किन महत्त्वपूर्ण छ यो खोज?
सन् १७९० मा विलियम हर्शेलले पहिलोपटक पत्ता लगाएको यो नेबुलालाई वैज्ञानिकहरूले अहिले नयाँ प्रविधिको सहयोगमा पुनः अध्ययन गरिरहेका छन्। वेस्टर्न युनिभर्सिटीका प्राध्यापक ज्यान क्यामीले यसलाई ‘अन्तरिक्षको पुतली’ सँग तुलना गरेका छन्।

ताराहरूको मृत्युको यो चरण खगोलीय समय अनुसार निकै छोटो (करिब १०,००० वर्ष) हुन्छ। त्यसैले, यस्ता नेबुलाहरूको अध्ययन गर्दा ताराहरूले कसरी आफ्नो द्रव्यमान गुमाउँछन् र तिनीहरूको तापक्रममा कसरी परिवर्तन आउँछ भन्ने महत्त्वपूर्ण जानकारी प्राप्त हुने वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ।

प्रविधिको विकाससँगै पुराना खगोलीय पिण्डहरूलाई पनि नयाँ तरिकाले हेर्न र बुझ्न सकिने भएकाले खगोल विज्ञानमा यस्ता तस्बिरहरूको ठूलो महत्त्व रहने गर्दछ।