काठमाडौं ।  ब्रिटिस साम्राज्यवादी सेनाले करिब १६० वर्षअघि इथियोपियाली राजाबाट लुटेर लगेको एक दुर्लभ र पवित्र धार्मिक पाण्डुलिपि (बाइबल) निजी लिलामी सूचीमा बिक्रीका लागि राखिएपछि गम्भीर कूटनीतिक र नैतिक विवाद उत्पन्न भएको छ।

‘गोन्दार गस्पेल’ (Gondarine Gospel) नामले चिनिने यो प्राचीन पाण्डुलिपि आबुधाबी अन्तर्राष्ट्रिय पुस्तक मेलामा २५०,००० (ढाई लाख) अमेरिकी डलरमा बिक्रीका लागि सूचीकृत गरिएको थियो। यो पाण्डुलिपि प्राचीन इथियोपियाका सम्राट टेवोड्रोस द्वितीय (Emperor Tewodros II) को शाही पुस्तकालयबाट सन् १८६८ मा ब्रिटिस फौजले कब्जा गरेको थियो।

पाण्डुलिपि बिक्रीमा राखिएको थाहा पाएपछि इथियोपियाली हेरिटेज अथोरिटी  ले ‘नैतिक र सांस्कृतिक’ आधारमा यसलाई तुरुन्तै बिक्री सूचीबाट हटाउन र इथियोपिया फिर्ता गर्न आग्रह गर्दै अस्ट्रियाको भियनास्थित पुस्तक विक्रेता कम्पनी ‘इनलिब्रिस’  लाई औपचारिक पत्र पठाएको छ।

व्यापारीको दाबी: “फिर्ता गर्ने कानुनी बाध्यता छैन”

इथियोपियाको मागलाई अस्वीकार गर्दै पुस्तक विक्रेता कम्पनी इनलिब्रिसका प्रमुख ह्युगो वर्टशर्कले १८ औँ शताब्दीभन्दा अघि युद्धका क्रममा लुटिएका सांस्कृतिक सामग्रीहरू फिर्ता गर्नेसम्बन्धी कुनै अन्तर्राष्ट्रिय कानुन नरहेकाले वर्तमान धनीले यसलाई सित्तैमा फिर्ता गर्न बाध्य नरहेको बताएका छन्। उनले आफू कानुन निर्माता नभई केवल व्यापारी भएकाले उचित मूल्य तिरेर खरिद गर्न चाहने संस्थालाई प्राथमिकता दिन सकिने तर निःशुल्क फिर्ताको सर्तमा वार्ता नगर्ने स्पष्ट पारेका छन्।

अर्कोतर्फ, अक्सुम विश्वविद्यालयका इतिहासका प्राध्यापक अब्रेहा किरोस र बेलायती इतिहासकार अलुला पान्खर्स्टले लुटिएका ऐतिहासिक सम्पदाहरूलाई खुल्ला बजारमा बिक्रीमा राख्नु अनैतिक भएको भन्दै वार्ता, दीर्घकालीन ऋण (Loan) वा सम्मानजनक सम्झौतामार्फत फिर्ता गराउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्।

के हो ‘गोन्दार गस्पेल’ र यसको ऐतिहासिक महत्व?

• भौतिक स्वरूप: छालाले बेरिएको र सुनौला बुट्टाहरूले सजिएको यो पाण्डुलिपि सन् १७३० देखि १७३४ को बिचमा इथियोपियाको गोन्दार सहरमा तयार पारिएको मानिन्छ।

• भाषा र कला: प्राचीन सेमिटिक भाषा ‘गिज’ (Ge’ez) मा लेखिएको यस पुस्तकमा २४५ वटा आकर्षक र रङ्गीन चित्रहरूमार्फत बाइबलका सुसमाचारहरू चित्रण गरिएको छ।

• लुटिएको इतिहास: सन् १८६८ को ‘मगडालाको युद्ध’  मा ब्रिटिस सेनापति रोबर्ट नेपियरको नेतृत्वमा आएका १३,००० सेनाले सम्राट टेवोड्रोसको दरबार र पुस्तकालय पूर्ण रूपमा लुटेका थिए। सम्राट टेवोड्रोसले आत्मसमर्पण गर्नुको सट्टा आफैँलाई गोली हानेर आत्महत्या गरेका थिए। त्यसयता यो ऐतिहासिक बाइबल विभिन्न ब्रिटिस सैन्य अधिकारी र सङ्ग्रहालय हुँदै निजी सङ्कलकको हातमा पुगेको थियो।

हालैका वर्षहरूमा बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी र बेल्जियम जस्ता पश्चिमी राष्ट्रहरूले उपनिवेश कालमा अफ्रिकी मुलुकहरूबाट लुटिएका ऐतिहासिक सम्पदाहरू फिर्ता गर्ने प्रक्रिया सुरु गरेका छन्। गत मे महिनामा मात्रै बेलायतले सम्राट टेवोड्रोसको कपालको लट र रगत लागेको कपडाको टुक्रा इथियोपियालाई फिर्ता गरेको थियो।