काठमाडौँ । आधुनिक युद्धकला भौतिक हतियार र बारुदमा मात्र सीमित छैन; यो ठूलो मात्रामा तीव्र गतिको सूचना, तथ्याङ्क र डेटा सञ्चारमा निर्भर छ। चार वर्षदेखि जारी रुस-युक्रेन युद्धको मैदानमा अमेरिकी अर्बपति एलोन मस्कको कम्पनी ‘स्पेसएक्स’ (SpaceX) द्वारा सञ्चालित भूउपग्रह इन्टरनेट सेवा ‘स्टारलिङ्क’  युक्रेनी सेनाका लागि केवल एउटा इन्टरनेट सेवा मात्र नरहेर युद्ध सञ्चालनको मुख्य जीवनदायिनी मेरुदण्ड बनेको छ।

तर, हालै स्पेसएक्सले स्टारलिङ्कसँग जोडिने ड्रोनहरूमा अचानक तोकेको १६० किमी प्रतिघण्टा  को ‘स्पीड लिमिट’ (गति सीमा) ले युद्धको मैदान र कूटनीतिक वृत्तमा नयाँ तरङ्ग पैदा गरिदिएको छ।

युद्धमैदानमा किन अपरिहार्य बन्यो स्टारलिङ्क?

जमिनमा रहेका मोबाइल टावर, केबल र परम्परागत सञ्चार पूर्वाधारहरू रुसी आक्रमणबाट ध्वस्त भइसकेको अवस्थामा अन्तरिक्षबाट आउने स्टारलिङ्कको भूउपग्रह सङ्केतले युक्रेनी सेनालाई जीवित राखेको छ।

• ड्रोन सञ्चालन र ज्यामिङबाट सुरक्षा: युक्रेनी सेनाले स्टारलिङ्कको मद्दतले आफ्ना ड्रोनहरूलाई निकै दूरदराजसम्म बिनाकुनै अवरोध सञ्चालन गर्दै आएका छन्। रुसी सेनाले सामान्य रेडियो फ्रिक्वेन्सीहरूलाई सजिलै ‘ज्याम’ (Jam/अवरोध) गर्न सके पनि भूउपग्रहमा आधारित स्टारलिङ्क सञ्चारलाई निष्प्रभावी बनाउन निकै कठिन मानिन्छ।

• ‘रियल-टाइम’ युद्ध सञ्जाल: ‘इन्स्टिच्युट फर द स्टडी अफ वार’  का निर्देशक जोर्ज बारोसका अनुसार स्टारलिङ्कले युक्रेनका स्थल, जल र वायुसेनालाई एउटै डिजिटल सञ्जालमा जोडेको छ। अग्रमोर्चामा रहेको ड्रोनले खिचेको दृश्य (Video Feed) कमान्ड पोस्ट र तोपखानावरसम्म सेकेन्डभरमै पुग्छ, जसले गर्दा शत्रुको लोकेसन पत्ता लाग्नासाथ प्रहार गर्ने समय (Sensor-to-Shooter Time) निकै घट्न पुगेको छ।

गति सीमा  को बज्रपात: युक्रेनको प्रतिरक्षामा धक्का

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार मङ्गलबार रातिदेखि पूर्वजानकारीविना नै स्पेसएक्सले स्टारलिङ्क प्रयोग गर्ने यन्त्रहरूमा १६० किमी प्रतिघण्टाको सीमा लागू गरिदियो। यस निर्णयले युक्रेनको हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीमा ठूलो धक्का पुर्‍याएको छ।

युक्रेनी राष्ट्रपतिका सल्लाहकार सेर्गी बेस्क्रेस्तनोभका अनुसार यो प्रतिबन्धपछि युक्रेनका कतिपय रणनीतिक मिसनहरू ठप्प भएका छन्। रुसले युक्रेनी सहरहरूमा प्रहार गर्ने ‘साहेद’  जेट-पावर्ड ड्रोनहरूको गति ३१८ किमी प्रतिघण्टा (198 mph) भन्दा बढी हुन्छ। स्टारलिङ्कमा आधारित युक्रेनी ‘इन्टरसेप्टर’ (आक्रमणकारी) ड्रोनहरू १६० किमी प्रतिघण्टामा सीमित भएपछि, ती तीव्र गतिका रुसी ड्रोनहरूलाई पछ्याउनु वा खसाल्नु युक्रेनका लागि असम्भवप्रायः बनेको छ।

इलेक्ट्रोनिक वारफेयर विज्ञ टम ह्विटिङ्टनका अनुसार यस प्रतिबन्धले युक्रेनी भूभागका साथै रुसले कब्जा गरेका क्षेत्रहरूभित्र युक्रेनी ड्रोनको नेभिगेसन क्षमतालाई पूरै नियन्त्रित गरिदिएको छ।

प्रविधि, भू-राजनीति र एलोन मस्कको अडान

युक्रेनी अधिकारीहरूले यो गति प्रतिबन्धलाई विशुद्ध प्राविधिक समस्या मात्र नभई वासिङ्टन र किभबीच बढ्दो राजनीतिक खिचातानको परिणामका रूपमा हेरेका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र एलोन मस्कले पछिल्लो समय रुसी तेल प्रशोधन केन्द्रहरूमाथि युक्रेनले गरिरहेको दूरगामी प्रहारको खुला आलोचना गर्दै आएका छन्।

विवाद बढेपछि एलोन मस्कले सामाजिक सञ्जाल ‘एक्स’  मार्फत आफ्नो स्पष्टीकरण दिँदै भनेका छन्:

“स्टारसिल्ड प्रणाली अमेरिकी सरकारको स्वामित्व र नियन्त्रणमा छ, जसको प्रयोग र सीमाबारे निर्णय गर्ने अधिकार अमेरिकी सेना र राष्ट्रपतिमा निहित छ। अर्कोतर्फ, व्यावसायिक ‘स्टारलिङ्क’ नागरिक र रक्षात्मक कार्यका लागि मात्र तोकिएको हो। कुनै पनि निजी व्यापारिक कम्पनीका लागि आफ्नो प्रविधि आक्रामक सैन्य कारबाहीमा प्रयोग हुन दिनु अनुपयुक्त हुन्छ।”

चार वर्षअघि रुसले युक्रेनमाथि पूर्ण रूपमा आक्रमण सुरु गर्दा मस्कले स्टारलिङ्क उपलब्ध गराएर युक्रेनको जीवन बचाएका थिए। यसअघि मस्कले रुसी फौजले प्रयोग गरिरहेका स्टारलिङ्क टर्मिनलहरू बन्द गरिदिँदा रुसी अग्रता रोकिएको थियो। तर, अहिले स्टारलिङ्कमाथिको निर्भरता नै युक्रेनका लागि कमजोर कडी  बन्न पुगेको छ। यस घटनाले आधुनिक युद्धमा निजी प्रविधि कम्पनीहरूको एकछत्र प्रभाव र तिनका मालिकहरूको एउटा निर्णयले युद्ध मैदानको नतिजा नै बदल्न सक्ने भयानक यथार्थलाई उजागर गरेको छ।