ललितपुर,  कात्तिक १  । ललितपुरको ऐतिहासिक पाटन दरबार क्षेत्रस्थित मूलचोकमा परम्परागत गँः प्याखँ अर्थात् अष्टमातृका नाच प्रस्तुत गरिएको छ। नेवार समुदायको मौलिक सांस्कृतिक तथा तान्त्रिक परम्परासँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने यस नाचमा देवगणले विभिन्न देवीदेवताको स्वरूप, भावभङ्गी र तान्त्रिक मुद्रालाई कलात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका थिए।

ऐतिहासिक दरबार परिसरमा प्रस्तुत गरिएको नाचले पाटनको समृद्ध सांस्कृतिक पहिचानलाई पुनः जीवन्त बनाउनुका साथै पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको धार्मिक आस्था, मौलिक कला र परम्पराको महत्त्वलाई उजागर गरेको छ।

तान्त्रिक परम्परा र देवीशक्तिको प्रतीक

गँः प्याखँ नेवार समुदायको परम्परागत धार्मिक नृत्य हो। अष्टमातृका अर्थात् आठ मातृका देवीसँग सम्बन्धित यस नाचलाई धार्मिक आस्था, तान्त्रिक साधना र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको विशिष्ट संगमका रूपमा लिइन्छ। यसमा देवीदेवताका विभिन्न स्वरूपलाई नृत्य, शारीरिक हाउभाउ, मुद्रा र लयका माध्यमबाट अभिव्यक्त गरिन्छ।

परम्परागत मान्यताअनुसार अष्टमातृका देवीहरूलाई शक्ति, संरक्षण र दुष्ट शक्तिको नाशसँग जोडेर हेरिन्छ। स्थानीय धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनमा यस्ता नाचको महत्त्व केवल मनोरञ्जनमा सीमित छैन। यिनले समुदायको सामूहिक आस्था, धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक निरन्तरतासमेत प्रतिनिधित्व गर्छन्।

१३ देवगणका फरक मुद्रा र भावभङ्गी

अष्टमातृका नाचको विशेष आकर्षण यसमा सहभागी देवगणको विविधता हो। प्रस्तुत नाचमा विभिन्न देवीदेवताका १३ देवगण सहभागी हुने परम्परागत स्वरूप रहेको छ। प्रत्येक देवगणको आफ्नै पहिचान, तान्त्रिक मुद्रा, शारीरिक हाउभाउ र भावभङ्गी हुन्छ।

नाचका क्रममा देवगणले प्रस्तुत गर्ने चाल, हातखुट्टाको सञ्चालन, शरीरको गति र अनुहारको भावले सम्बन्धित देवीदेवताको चरित्र तथा शक्तिलाई प्रतीकात्मक रूपमा अभिव्यक्त गर्छ। उनीहरूको प्रस्तुति सामान्य नृत्यभन्दा फरक हुन्छ, किनकि यसमा शारीरिक कलासँगै धार्मिक विधि र परम्परागत मान्यतासमेत जोडिएका हुन्छन्।

देवगणको अनुशासित चाल र लयबद्ध प्रस्तुतिले दर्शकलाई आकर्षित गर्नुका साथै यस नाचको गहिरो सांस्कृतिक पक्षबारे चासो जगाउँछ। यसको मौलिकता पुस्तौँदेखि अभ्यास हुँदै आएको नृत्यशैली, धार्मिक विधि र समुदायको सहभागितामा निहित छ।

पाटनको ऐतिहासिक मूलचोकमा सांस्कृतिक वैभव

पाटन दरबार क्षेत्र नेपालको ऐतिहासिक कला, वास्तुकला र संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो। यहाँका मन्दिर, बहाल, चोक र परम्परागत संरचनाले उपत्यकाको प्राचीन सभ्यता तथा धार्मिक जीवनको झल्को दिन्छन्। यही ऐतिहासिक परिवेशमा अष्टमातृका नाच प्रस्तुत हुँदा परम्परागत कला र सम्पदाबीचको सम्बन्ध थप स्पष्ट हुन्छ।

दरबार क्षेत्रको मूलचोकजस्तो ऐतिहासिक स्थलमा प्रस्तुत हुने यस्ता सांस्कृतिक गतिविधिले सम्पदालाई केवल पुराना भवन वा वास्तुकलाका रूपमा मात्र नभई जीवित परम्पराका रूपमा बुझ्न सहयोग गर्छन्। पुस्तौँदेखि चलिआएका नाच, जात्रा र धार्मिक अनुष्ठानले ऐतिहासिक स्थलहरूलाई समुदायको दैनिक तथा सांस्कृतिक जीवनसँग जोडिराखेका छन्।

पुस्तान्तरण र संरक्षणको चुनौती

नेपालको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा महत्त्व राख्ने परम्परागत नाचहरूको संरक्षणका लागि अभ्यास, प्रशिक्षण र पुस्तान्तरण आवश्यक हुन्छ। यस्ता नाचमा प्रयोग हुने विशिष्ट मुद्रा, लय, धार्मिक विधि र प्रस्तुति शैली सिक्न समय, समर्पण र अनुभवी गुरुहरूको मार्गदर्शन चाहिन्छ।

आधुनिक जीवनशैली, बदलिँदो सामाजिक परिवेश र नयाँ पुस्ताको घट्दो संलग्नताले कतिपय परम्परागत कलाको निरन्तरतामा चुनौती थप्न सक्छ। त्यसैले यस्ता सांस्कृतिक परम्परालाई नियमित रूपमा प्रस्तुत गर्ने, नयाँ पुस्तालाई सिकाउने र तिनको ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्त्वबारे जानकारी फैलाउने काम महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

अष्टमातृका नाचको संरक्षण कलाकार वा देवगणमा मात्र सीमित विषय होइन। स्थानीय गुठी, सांस्कृतिक संस्था, समुदाय, अनुसन्धानकर्ता र सम्बन्धित निकायको सहकार्यले यसको निरन्तरता बलियो बनाउन सक्छ। साथै, नाचको मौलिकता र धार्मिक मर्यादा कायम राख्दै यसको अभिलेखीकरण तथा अध्ययन गर्न सके भावी पुस्ताका लागि महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक ज्ञान सुरक्षित रहन सक्छ।

जीवित सम्पदाका रूपमा अष्टमातृका नाच

गँः प्याखँ अर्थात् अष्टमातृका नाचले पाटनको सांस्कृतिक पहिचान, नेवार समुदायको धार्मिक आस्था र परम्परागत कलात्मक अभिव्यक्तिलाई एकै ठाउँमा जोड्छ। यसका प्रत्येक मुद्रा र भावभङ्गीमा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान तथा विश्वासको छाप देखिन्छ।

पाटनको मूलचोकमा प्रस्तुत गरिएको यस नाचले ऐतिहासिक सम्पदाको वास्तविक महत्त्व त्यससँग जोडिएका जीवित संस्कृति, परम्परा र समुदायको सहभागितामा रहेको सन्देश दिन्छ। यस्ता मौलिक प्रस्तुतिको निरन्तरताले नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई समृद्ध बनाउनुका साथै भावी पुस्तासम्म पुर्खाको कला, ज्ञान र पहिचान पुर्‍याउने आधार तयार गर्छ।