तेल अभिभ । इजरायलको राजनीतिमा बेन्जामिन नेतान्याहुलाई चुनौती दिने प्रमुख विपक्षी नेताका रूपमा पूर्वसेनाप्रमुख गादी आइजेन्कोट उदाएका छन्। लामो समय इजरायली सेनामा बिताएका आइजेन्कोटको राजनीतिक यात्रा, पारिवारिक पृष्ठभूमि र युद्धप्रतिको दृष्टिकोणले उनलाई आगामी निर्वाचनको महत्वपूर्ण पात्र बनाएको छ।

उनको राजनीतिक शक्तिको एउटा आधार नेतान्याहुप्रति बढ्दो असन्तुष्टि हो। तर, नेतान्याहुको विकल्पका रूपमा आइजेन्कोटलाई हेरिनुमा उनको सैन्य अनुभव, राष्ट्रिय सुरक्षासम्बन्धी छवि र सरकारलाई जवाफदेही बनाउने प्रतिबद्धताले पनि भूमिका खेलेको विश्लेषण गरिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित विवरणअनुसार, कुनै समय एकल अंकको जनसमर्थनमा सीमित आइजेन्कोट पछिल्लो समय विपक्षी खेमाका प्रभावशाली नेताका रूपमा स्थापित भएका छन्। उनी आगामी अक्टोबर २७ को निर्वाचनमा नेतान्याहुलाई सत्ताबाट हटाउन सक्ने प्रमुख प्रतिस्पर्धीमध्ये एकका रूपमा चर्चामा छन्।

मोरक्कोबाट आएको परिवारमा जन्मिएका पूर्वसेनाप्रमुख

६६ वर्षीय आइजेन्कोट मोरक्कोबाट इजरायल आएका आप्रवासीका छोरा हुन्। नौ सन्तानमध्ये दोस्रो उनी टिबेरियास र इलातमा हुर्किएका थिए। इजरायलको राजनीतिक तथा आर्थिक शक्तिकेन्द्रबाट टाढा हुर्किएका उनले पछि देशकै सर्वोच्च सैन्य पद सम्हाल्न सफल भए।

उनको पृष्ठभूमि नेतान्याहुको भन्दा फरक छ। नेतान्याहु राजनीतिक प्रभाव र शक्तिकेन्द्रसँग नजिकको वातावरणमा हुर्किएका थिए भने आइजेन्कोटले आफ्नो अधिकांश जीवन सैन्य सेवामा बिताए।

इजरायलमा युरोपेली मूलका यहुदीलाई सामान्यतः ‘अश्केनाजी’ र मध्यपूर्व तथा उत्तर अफ्रिकी मूलका यहुदीलाई ‘मिज्राही’ भनिन्छ। यी समुदायबीचको ऐतिहासिक सामाजिक तथा आर्थिक असमानता इजरायली राजनीतिमा लामो समयदेखि चर्चाको विषय रहँदै आएको छ।

नेतान्याहुको लिकुड पार्टीलाई परम्परागत रूपमा समर्थन गर्दै आएका मिज्राही मतदातामाझ आइजेन्कोटको पारिवारिक पृष्ठभूमि आकर्षणको आधार बन्न सक्ने विश्लेषकहरूको भनाइ छ। इजरायलमा अहिलेसम्म मिज्राही मूलका व्यक्ति प्रधानमन्त्री बनेका छैनन्। आइजेन्कोट प्रधानमन्त्री बन्न सफल भएमा त्यो देशको राजनीतिक इतिहासमा महत्वपूर्ण परिवर्तन हुनेछ।

जातीय टिप्पणीले चर्काएको राजनीतिक विवाद

आइजेन्कोटको जातीय पृष्ठभूमि हालैको राजनीतिक विवादको केन्द्रमा समेत रह्यो। नेतान्याहुका समर्थकका रूपमा चिनिने टेलिभिजन प्रस्तोता यिनोन मागलले उनलाई लक्षित गर्दै जातीय अर्थ लाग्ने टिप्पणी गरेपछि इजरायलमा राजनीतिक तथा सञ्चार क्षेत्रमा विवाद चर्किएको थियो।

मागलले आइजेन्कोटलाई ‘बाँदर’ भन्दै उनको मिज्राही–मोरक्कन पृष्ठभूमि र अश्केनाजी सम्भ्रान्त वर्गसँगको सम्बन्धलाई जोडेर टिप्पणी गरेका थिए। उक्त अभिव्यक्तिलाई जातीय अपमानका रूपमा आलोचना गरियो।

पछि मागलले आफ्नो भनाइ आइजेन्कोटको जातीय उत्पत्तिको उपहास गर्न नभई पर्दापछाडिबाट परिचालित व्यक्तिलाई जनाउने अर्थमा प्रयोग गरेको दाबी गरे। विवाद बढेपछि नेतान्याहुले समेत उक्त टिप्पणीको निन्दा गरे।

यस घटनाले इजरायली समाजमा अझै कायम जातीय विभेद र विभिन्न यहुदी समुदायबीचको असमानताबारे बहस पुनः सतहमा ल्याएको छ। साथै, आइजेन्कोटको पारिवारिक पृष्ठभूमि उनको राजनीतिक पहिचानको महत्वपूर्ण पक्ष बन्न सक्ने देखाएको छ।

चार दशक लामो सैन्य यात्रा

आइजेन्कोट सन् १९७८ मा इजरायली सेनाको गोलानी ब्रिगेडमा भर्ती भएका थिए। करिब चार दशकको सैन्य सेवापछि उनी सन् २०१५ देखि २०१९ सम्म इजरायल डिफेन्स फोर्सेस (आईडीएफ) का प्रमुख अर्थात् सेनाप्रमुख बने। उनले नेतान्याहु प्रधानमन्त्री रहेका बेला उक्त जिम्मेवारी सम्हालेका थिए।

सेनाप्रमुखका रूपमा उनको कार्यकाल विवादमुक्त भने रहेन। सन् २०१६ मा हेब्रोनमा घाइते अवस्थामा रहेका एक प्यालेस्टिनी आक्रमणकारीलाई गोली हानी हत्या गरेको घटनामा इजरायली सैनिक एलोर अजारीया विवादमा परेका थिए।

दक्षिणपन्थी राजनीतिज्ञहरूबाट दबाब आए पनि आइजेन्कोटले सैन्य अनुसन्धान र न्यायिक प्रक्रियालाई समर्थन गरे। सेनाको अनुशासन र नैतिक मापदण्ड कायम राख्न आवश्यक रहेको उनको तर्क थियो।

यस घटनाले सैन्य अनुशासन र राजनीतिक दबाबबीचको सम्बन्धमा उनको अडान स्पष्ट पारेको थियो।

राजनीतिमा प्रवेश र नेतान्याहुसँग मतभेद

आइजेन्कोटले सन् २०२२ मा पूर्वसेनाप्रमुख बेनी गान्ट्जसँगै राजनीतिमा प्रवेश गरेका थिए। सन् २०२३ अक्टोबर ७ मा हमास नेतृत्वको आक्रमणपछि उनी नेतान्याहुको नेतृत्वमा गठन गरिएको आपत्कालीन युद्ध मन्त्रिपरिषद्मा सहभागी भए।

तर, गाजामा जारी युद्धको उद्देश्य, युद्धपछिको रणनीति र बन्धकहरूको रिहाइसम्बन्धी नीतिमा नेतान्याहुसँग मतभेद बढ्दै गएपछि उनले सन् २०२४ जुनमा युद्ध मन्त्रिपरिषद् छाडे। युद्धको स्पष्ट दीर्घकालीन योजना बनाउन सरकार असफल भएको उनको आरोप थियो।

आइजेन्कोटले हमासको सैन्य तथा शासन क्षमतालाई समाप्त पार्ने लक्ष्यलाई समर्थन गरे पनि सैन्य कारबाही मात्र पर्याप्त नहुने र त्यसलाई कूटनीतिक पहलसँग जोड्नुपर्ने धारणा राख्दै आएका छन्।

उनले नेतान्याहुमाथि राजनीतिक स्वार्थका कारण युद्ध लम्ब्याएको र गाजामा रहेका इजरायली बन्धकहरूको जीवन जोखिममा पारेको आरोपसमेत लगाएका छन्।

छोराको मृत्युले बदलिएको राजनीतिक दृष्टिकोण

गाजामा जारी युद्धले आइजेन्कोटको परिवारमा गहिरो चोट पुर्‍याएको छ। उनका कान्छा छोरा २५ वर्षीय गाल आइजेन्कोट सन् २०२३ डिसेम्बरमा गाजामा सैन्य कारबाहीका क्रममा मारिएका थिए। उनका दुई भतिजाको पनि युद्धमा मृत्यु भएको थियो।

छोराको मृत्युले उनको राजनीतिक जीवन र सार्वजनिक अभिव्यक्तिमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। उनले युद्धमा ज्यान गुमाएका सैनिकको बलिदान व्यर्थ हुन नदिनु आफ्नो राजनीतिक जिम्मेवारी भएको बताउँदै आएका छन्।

सन् २०२६ अप्रिलमा इजरायली पत्रिका येदियोथ आहरोनोथ मा प्रकाशित लेखमा उनले छोराको चिहानमाथि उभिएर उसको र उसका साथीहरूको बलिदान व्यर्थ हुन नदिने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको उल्लेख गरेका थिए।

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमका अनुसार, युद्धमा परिवारका सदस्य गुमाएको अनुभवले उनलाई युद्धको मानवीय मूल्य, सरकारको जवाफदेहिता र राष्ट्रिय नेतृत्वको जिम्मेवारीबारे थप मुखर बनाएको छ।

नेतान्याहुभन्दा कति फरक छन् आइजेन्कोट?

आइजेन्कोटले आफ्नो चुनावी अभियानमा आफूलाई अनुभवी सैनिक, जिम्मेवार नेता र देशलाई एकताबद्ध गर्न सक्ने व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनले स्थापना गरेको ‘याशार’ पार्टीको हिब्रु अर्थ ‘सीधा’ वा ‘इमानदार’ भन्ने हुन्छ।

उनको प्रमुख चुनावी एजेन्डामध्ये सन् २०२३ अक्टोबर ७ को हमास आक्रमणअघि देखिएको सुरक्षा कमजोरीबारे स्वतन्त्र राज्यस्तरीय छानबिन आयोग गठन गर्नु हो। उक्त आक्रमण रोक्न सरकार र सुरक्षा निकाय किन असफल भए भन्ने प्रश्नमा नेतान्याहु सरकारमाथि लामो समयदेखि आलोचना हुँदै आएको छ।

त्यस्तै, उनले अतिरूढिवादी यहुदी समुदायका पुरुषलाई दिइँदै आएको अनिवार्य सैन्य सेवासम्बन्धी व्यापक छुट अन्त्य गर्ने तथा सबै नागरिकका लागि सैन्य सेवा वा वैकल्पिक राष्ट्रिय सेवा अनिवार्य बनाउने प्रस्ताव गरेका छन्।

न्यायपालिका सुधारका नाममा अघि सारिएका विवादास्पद सरकारी कदम उल्ट्याउने, इजरायली समाजमा बढेको विभाजन कम गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँगको सम्बन्ध सुधार गर्ने विषय पनि उनको राजनीतिक अभियानका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्।

तर, नेतान्याहुको तुलनामा उनको शैली फरक भए पनि सुरक्षा र प्यालेस्टाइनसम्बन्धी नीतिमा उनी पूर्णतः उदारवादी छैनन्।

सुरक्षा नीतिमा कडा अडान

सैन्य पृष्ठभूमिका आइजेन्कोटलाई सुरक्षा मामिलामा कडा धारणा राख्ने नेता मानिन्छ। उनले गाजामा हमासको सैन्य क्षमतालाई समाप्त पार्ने, इरानलाई आणविक हतियार विकास गर्नबाट रोक्ने र हिजबुल्लाहजस्ता इरानसमर्थित सशस्त्र समूहहरूको प्रभाव कमजोर बनाउने लक्ष्यलाई समर्थन गरेका छन्।

इजरायली सेनामा रहँदा उनी ‘दहिया सिद्धान्त’सँग जोडिएका थिए। यस रणनीतिअन्तर्गत सशस्त्र समूहलाई भविष्यमा आक्रमण गर्न निरुत्साहित गर्ने उद्देश्यले उनीहरूको प्रभाव रहेको क्षेत्रमा अत्यधिक सैन्य बल प्रयोग गर्ने र नागरिक पूर्वाधारमा समेत ठूलो क्षति पुर्‍याउने अवधारणा समावेश छ। यो सिद्धान्त नागरिकमाथि पर्ने प्रभाव र अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनका दृष्टिले विवादास्पद मानिन्छ।

आइजेन्कोटले प्यालेस्टाइनलाई स्वतन्त्र राज्यको मान्यता दिने विषयमा पनि स्पष्ट उदारवादी अडान लिएका छैनन्। अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमका विश्लेषणअनुसार, नेतान्याहुलाई विस्थापित गर्ने उनको अभियानले सरकारको जवाफदेहिता र नेतृत्वशैलीमा परिवर्तनको अपेक्षा जगाए पनि गाजा तथा पश्चिम किनारासम्बन्धी इजरायलको मूल सुरक्षा नीतिमा ठूलो परिवर्तन हुने निश्चित छैन।

इरानसँगको द्वन्द्वमा पनि उनी नेतान्याहुको प्रमुख सुरक्षा उद्देश्यसँग सहमत छन्। तर, सैन्य सफलतालाई कूटनीतिक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने र युद्धको स्पष्ट अन्तिम लक्ष्य निर्धारण गर्नुपर्ने उनको जोड छ।

निर्वाचनमा जित्ने सम्भावना कति?

अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्सले अक्टोबर २३ मा प्रकाशित विश्लेषणमा आइजेन्कोटलाई नेतान्याहुका लागि गम्भीर चुनौतीका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। उनको याशार पार्टीले केही जनमत सर्वेक्षणमा नेतान्याहुको लिकुड पार्टीलाई उछिनेको देखिए पनि इजरायलको खण्डित राजनीतिक संरचनाका कारण सरकार गठन गर्न आवश्यक बहुमत जुटाउनु चुनौतीपूर्ण रहेको रोयटर्सको विश्लेषण छ।

इजरायलको संसद् नेसेटमा कुल १२० सदस्य हुन्छन्। सरकार गठन गर्न कम्तीमा ६१ सांसदको समर्थन आवश्यक पर्छ। त्यसैले सबैभन्दा बढी मत वा सिट ल्याउनु मात्र प्रधानमन्त्री बन्न पर्याप्त हुँदैन; संसद्मा बहुमत जुटाउन सक्ने गठबन्धन पनि आवश्यक हुन्छ।

द टाइम्स अफ इजरायल का अनुसार, आइजेन्कोटले निर्वाचनअघि नेतान्याहुसँग प्रत्यक्ष टेलिभिजन बहस गर्न चुनौती दिएका थिए। उनले देशको नेतृत्व गर्न चाहने नेताले मतदातालाई आफ्ना नीति र निर्णयबारे स्पष्ट जवाफ दिनुपर्ने बताएका थिए। 

यसैबीच, नेतान्याहुलाई सत्ताबाट हटाउने साझा उद्देश्यसहित आइजेन्कोटसहित पाँच विपक्षी नेताले सहकार्य गर्ने सहमति गरेका छन्। तर, उनीहरूबीच प्रधानमन्त्रीको साझा उम्मेदवार र सरकार गठनको सम्भावित समीकरणबारे चुनौती बाँकी छ।

द गार्डियन ले पनि आइजेन्कोटलाई नेतान्याहुभन्दा फरक शैलीका नेता भए पनि प्यालेस्टाइन र शान्ति प्रक्रियासम्बन्धी नीतिमा उनी अझै स्पष्ट विकल्प प्रस्तुत गर्न नसकेको नेताका रूपमा विश्लेषण गरेको छ। 

परिवर्तनको अपेक्षा, तर नीतिगत निरन्तरता पनि

आइजेन्कोटको राजनीतिक उदयलाई नेतान्याहुको लामो शासनप्रतिको असन्तुष्टि, अक्टोबर ७ को सुरक्षा विफलताबारे जवाफ खोज्ने जनदबाब र इजरायली समाजमा बढेको ध्रुवीकरणको सन्दर्भमा हेर्नुपर्ने हुन्छ।

उनले सरकारको जवाफदेहिता, सैन्य सेवामा समानता र राष्ट्रिय एकतालाई प्राथमिकता दिएका छन्। तर, गाजा युद्ध, इरान र प्यालेस्टाइनसम्बन्धी उनको दृष्टिकोणले उनी नेतान्याहुभन्दा पूर्णतः फरक विदेश तथा सुरक्षा नीति अपनाउने नेता भने होइनन् भन्ने देखाउँछ।

अन्ततः इजरायलको आगामी राजनीतिक दिशा मतदाताको निर्णयसँगै विपक्षी दलहरूले संसद्मा बहुमत जुटाउन सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने कुरामा निर्भर हुनेछ। आइजेन्कोटका लागि चुनौती नेतान्याहुको विकल्पका रूपमा लोकप्रियता हासिल गर्नु मात्र होइन, फरक विचारधारा भएका दललाई एउटै सरकारमा समेटेर स्थिर शासन सञ्चालन गर्न सक्ने क्षमता प्रमाणित गर्नु पनि हो।

(स्रोत: रोयटर्स, द गार्डियन, द टाइम्स अफ इजरायल तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित समाचार र विश्लेषण।)