तेल अभिभ । इजरायलमा आमनिर्वाचन नजिकिँदै जाँदा राजनीतिक दलहरूबीचको प्रतिस्पर्धा सडक र चुनावी सभामा मात्र सीमित छैन। सामाजिक सञ्जालमा बोट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) बाट निर्मित भिडियो, डीपफेक र मतदातासम्बन्धी तथ्याङ्कको प्रयोग गर्दै दलहरू एकअर्काविरुद्ध डिजिटल अभियानमा उत्रिएका छन्।

प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुको लिकुड पार्टी नेतृत्वको गठबन्धन र पूर्वसेनाप्रमुख गादी आइजेन्कोटको नेतृत्वमा रहेको विपक्षी खेमाबीचको प्रतिस्पर्धा निर्वाचनको केही दिनअघि लगभग बराबरीको अवस्थामा पुगेको विभिन्न जनमत सर्वेक्षणले देखाएको समाचारमा उल्लेख छ।

मतदातालाई आफ्नो पक्षमा पार्ने, समर्थकलाई मतदान केन्द्रसम्म पुर्‍याउने र प्रतिस्पर्धी दलको छवि बिगार्ने उद्देश्यले दुवै पक्षले सामाजिक सञ्जालमा प्रचार सामग्री फैलाइरहेका छन्। तीमध्ये कतिपय भिडियो एआईको सहायताले तयार गरिएका छन् भने केहीमा वास्तविक दृश्यलाई परिवर्तन गरेर भ्रामक सन्देश प्रस्तुत गरिएको छ।

दक्षिणपन्थी दलहरूले विपक्षीले चुनाव जिते इजरायलको सुरक्षा र राष्ट्रिय पहिचान जोखिममा पर्ने सन्देश दिइरहेका छन्। विपक्षी पक्षले भने नेतान्याहु नेतृत्वको सरकारलाई हमासको सन् २०२३ अक्टोबर ७ को आक्रमण रोक्न असफल भएको र त्यसपछिको युद्ध व्यवस्थापनमा कमजोरी देखाएको आरोप लगाउँदै आएको छ।

इरानविरोधी बोट नेतान्याहुको प्रचारमा प्रयोग भएको आरोप

इजरायली उदारवादी दैनिक हारेत्ज ले बिहीबार प्रकाशित समाचारमा इरानको सरकारलाई कमजोर पार्ने उद्देश्यले बनाइएका दर्जनौँ अनलाइन बोटलाई नेतान्याहु र उनको लिकुड पार्टीको समर्थनमा प्रचार गर्न पुनः प्रयोग गरिएको जनाएको छ।

ती बोटमार्फत आइजेन्कोट र पूर्वप्रधानमन्त्री नफ्ताली बेनेटसहित विपक्षी नेताहरूलाई लक्षित गरी सन्देश फैलाइएको समाचारमा उल्लेख छ। विपक्षी नेताहरूको विजयले इजरायलका लागि खतरा निम्त्याउन सक्ने आशयका सामग्री पनि प्रसारित गरिएको बताइएको छ।

बोट भनेको सामाजिक सञ्जालमा स्वचालित रूपमा पोस्ट गर्ने, सामग्री साझा गर्ने वा अन्य गतिविधि सञ्चालन गर्ने कम्प्युटर प्रणाली हो। यस्ता खाताको ठूलो सङ्ख्या एकैसाथ परिचालन गर्दा कुनै राजनीतिक सन्देशलाई वास्तविक जनसमर्थनभन्दा बढी लोकप्रिय देखाउन सकिन्छ।

एक्सलगायत सामाजिक सञ्जालमा दुवै राजनीतिक खेमाले एआईबाट तयार गरिएका भिडियो र डीपफेक सामग्रीसमेत सार्वजनिक गरेका छन्। केही भिडियोमा नेतान्याहुलाई अक्टोबर ७ को आक्रमणअघिको सुरक्षा विफलताबारे जवाफ दिनुपर्ने अवस्थाको चित्रण गरिएको छ। अन्य सामग्रीमा विपक्षी नेताहरूलाई अरब राजनीतिक दलहरूसँग नजिक रहेको देखाइएको छ।

इजरायलका प्यालेस्टिनी नागरिकको प्रतिनिधित्व गर्ने अरब दलहरूले निर्वाचनपछि सरकार गठनका लागि निर्णायक भूमिका खेल्न सक्ने भएकाले उनीहरूलाई लक्षित प्रचार तीव्र भएको हो।

अरब नागरिकको बाहुल्य रहेको संयुक्त सूची (जोइन्ट लिस्ट) को हिब्रु भाषाको चुनावी अभियानका निर्देशक मौरिसियो लाप्चिकले प्रविधि र आर्थिक स्रोतमा ठूला दलको पहुँच बढी भएकाले चुनावी प्रतिस्पर्धामा असमानता बढेको बताएका छन्।

उनका अनुसार, लिकुडजस्ता ठूला दलसँग प्रतिस्पर्धा गर्न साना दललाई कठिन छ। यद्यपि, प्रविधिको तुलनामा आफ्नो राजनीतिक सन्देश बढी महत्वपूर्ण रहेको उनको भनाइ छ।

मतदाताको निगरानी गर्न नयाँ एप

इजरायली निर्वाचनमा डिजिटल प्रविधिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष मतदाताको गतिविधि निगरानी र मतदानमा सहभागिता बढाउने उद्देश्यले प्रयोग गरिने मोबाइल एपहरू हुन्।

हारेत्ज का अनुसार, लिकुड पार्टीले विगतमा मतदानको अवस्था निगरानी गर्न ‘इलेक्टर’ नामक एप प्रयोग गर्ने गरेको थियो। तर, मतदाताको गोपनीयतासम्बन्धी चिन्ताका कारण केन्द्रीय निर्वाचन समितिले त्यसको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाएपछि पार्टीले ‘भिक्ट्री २६’ नामक नयाँ एप प्रयोग गर्ने तयारी गरेको छ।

इलेक्टरको तुलनामा नयाँ एपले मतदाताको पहिचान प्रत्यक्ष रूपमा नदेखाउने बताइएको छ। तर, यसले कुन क्षेत्रमा मतदान कम भइरहेको छ भन्ने पहिचान गर्न दलका कार्यकर्ता र पदाधिकारीलाई सहयोग पुर्‍याउनेछ। त्यसपछि मतदान गरिसकेका व्यक्तिको नाम छुट्टै सङ्कलन गरी मतदान नगरेकालाई सम्पर्क गर्ने रणनीति अपनाउन सकिने समाचारमा उल्लेख छ।

लिकुडले आफ्ना समर्थक तथा सम्भावित मतदातालाई निर्वाचनको दिन उक्त एप डाउनलोड गरी प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गरिरहेको बताइएको छ।

इजरायलको निर्वाचनमा साना दलले प्राप्त गर्ने मत र विभिन्न समुदायको मतदान सहभागिताले अन्तिम परिणाममा प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले यस्ता प्रविधिलाई महत्वपूर्ण मानिएको छ।

एल्गोरिदम, कम्प्युटेबिलिटी र कृत्रिम बुद्धिमत्ताबारे अनुसन्धान गरिरहेका सेबास्टियन बेन डानियलका अनुसार, इजरायली सेनाले विकास गरेको प्रविधिको तुलनामा चुनावी एपहरू निकै सामान्य छन्। सैन्य क्षेत्रमा विकसित प्रविधि नागरिक जीवनमा प्रयोग हुने सम्भावनाले पनि गोपनीयतासम्बन्धी बहसलाई महत्वपूर्ण बनाएको उनको भनाइ छ।

इजरायलको कुल जनसङ्ख्याको करिब २० प्रतिशत हिस्सा ओगट्ने प्यालेस्टिनी नागरिकका लागि यस्तो निगरानी विशेष चिन्ताको विषय बनेको छ। उनीहरूको राजनीतिक गतिविधिमाथि पहिलेदेखि नै निगरानी हुने गरेको भन्दै नागरिक अधिकारसम्बन्धी प्रश्न उठ्दै आएका छन्।

एआई भिडियोमार्फत राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वीमाथि प्रहार

इजरायली राजनीतिमा एआईबाट तयार गरिएका भिडियोको प्रयोगले पनि विवाद सिर्जना गरेको छ।

वित्तमन्त्री बेजालेल स्मोट्रिचले हालै सार्वजनिक गरेको एउटा एआई भिडियोमा सर्वोच्च अदालतका अध्यक्ष, एक न्यायाधीश र महान्यायाधिवक्तालाई सरकारविरोधी प्रदर्शनबाट हिंसात्मक रूपमा घिसारेर लगिएको दृश्य देखाइएको थियो। दक्षिणपन्थी सरकारसँग न्यायिक निगरानीको विषयमा मतभेद राख्दै आएका व्यक्तिहरूलाई लक्षित उक्त भिडियोको आलोचना भएको थियो।

त्यस्तै, नेतान्याहुले यसअघि सार्वजनिक गरेको एउटा एआई भिडियोमा आइजेन्कोटलाई आफ्ना दिवङ्गत छोरा गालजस्तो देखिने पात्रतर्फ दौडिरहेको दृश्य प्रस्तुत गरिएको थियो। गाल सन् २०२३ मा गाजामा सैन्य कारबाहीका क्रममा मारिएका थिए।

भिडियोमा आइजेन्कोटले उक्त पात्रलाई पार गर्दै अरब दल रामका नेता मन्सुर अब्बासलाई अँगालो हालेको देखाइएको थियो। त्यसपछि नेतान्याहुको पक्षले भिडियोमा देखाइएको पुरुष पात्र आइजेन्कोटका छोरालाई प्रतिबिम्बित गर्ने उद्देश्य नभएको दाबी गरेको थियो। पछि उक्त पात्रलाई महिला पात्रले प्रतिस्थापन गरिएको बताइएको छ।

यस घटनाले एआई प्रविधिको प्रयोगबाट राजनीतिक नेताका व्यक्तिगत दुःख र पारिवारिक संवेदनशीलतालाई समेत चुनावी प्रचारको विषय बनाउन सकिने जोखिम उजागर गरेको छ।

प्यालेस्टिनी नागरिकलाई लक्षित भ्रामक सामग्री

इजरायलका अतिदक्षिणपन्थी राष्ट्रिय सुरक्षा मन्त्री इतामार बेन–गभिरको प्रचार अभियानमा पनि एआई सामग्री प्रयोग भएको छ। उनले साझा गरेको एउटा भिडियोमा गाजाका मानिसलाई गधाका रूपमा चित्रण गरी पेरिसतर्फ लैजाँदै गरेको दृश्य देखाइएको थियो।

गाजाबाट प्यालेस्टिनीहरूको ‘स्वैच्छिक बसाइँसराइ’ को नाममा उनीहरूलाई अन्यत्र पठाउने प्रस्ताव गर्दै आएका बेन–गभिरले प्यालेस्टिनी नागरिकलाई लक्षित अभिव्यक्ति र राजनीतिक गतिविधि गर्दै आएका छन्। इजरायली हिरासतमा रहेका प्यालेस्टिनी बन्दीहरूलाई अपमानित गर्ने गतिविधिका कारण पनि उनी विवादमा पर्ने गरेका छन्।

नेतान्याहु र बेन–गभिरसँग सम्बन्धित प्रचार अभियानले सामाजिक सञ्जालका बोट प्रयोग गरी राजनीतिक सन्देशलाई व्यापक बनाउने गरेको विभिन्न अनलाइन विवरणमा उल्लेख छ।

बोट र एआई सामग्रीको प्रयोगले कुनै विचारलाई व्यापक जनसमर्थन प्राप्त भएको जस्तो देखाउन सक्छ। यसले मतदातालाई वास्तविक जनमत र कृत्रिम रूपमा सिर्जना गरिएको लोकप्रियताबीच फरक छुट्याउन कठिन बनाउने जोखिम हुन्छ।

सामाजिक ध्रुवीकरण बढाउने डिजिटल रणनीति

बेलायतको एसेक्स विश्वविद्यालयका प्राध्यापक तथा मतदान व्यवहार र निर्वाचन रणनीतिका विशेषज्ञ रोई जुरका अनुसार, इजरायलको अनलाइन चुनावी अभियान अत्यन्त आक्रामक बनेको छ। एआई, एल्गोरिदम र तथ्याङ्क व्यवस्थापनको प्रयोगबाट राजनीतिक ध्रुवीकरणलाई थप गहिरो बनाउने प्रयास भइरहेको उनको भनाइ छ।

राजनीतिशास्त्रमा ‘भावनात्मक ध्रुवीकरण’ भन्नाले आफ्नो राजनीतिक समूहप्रतिको लगाव बढ्दै जानु र विपक्षी समूहप्रति वैमनस्य तीव्र हुनु भन्ने बुझिन्छ।

जुरका अनुसार, यस्ता डिजिटल अभियानले विपक्षी खेमातर्फ आकर्षित हुन सक्ने मतदातालाई आफ्नो समूहमा फर्काउने प्रयास गर्छन्। प्रतिस्पर्धीलाई राष्ट्रिय सुरक्षा, धर्म, जातीय पहिचान वा सामाजिक मूल्यका लागि खतरा देखाएर समर्थकलाई एकजुट राख्ने रणनीति पनि यसमा समावेश हुन्छ।

उनका अनुसार, निर्वाचनको परिणाममा साना दलको प्रदर्शन र समग्र मतदान सहभागिताले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्ने भएकाले मतदातालाई मतदान केन्द्रसम्म पुर्‍याउने अभियान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

तेल अभिभ र हाइफाजस्ता ठूला धर्मनिरपेक्ष सहरमा मतदान सहभागिता करिब ६० प्रतिशत हुने गरेको बताइन्छ। यसको तुलनामा अतिरूढिवादी यहुदी समुदायको बाहुल्य रहेका जेरुसेलम र बेनी ब्राकजस्ता सहरमा मतदान सहभागिता ८० देखि ८५ प्रतिशतसम्म पुग्ने गरेको जुरले बताएका छन्।

यस भिन्नताले राजनीतिक दललाई आफ्ना समर्थकको सहभागिता बढाउन विशेष अभियान चलाउन प्रेरित गर्छ। तर, विपक्षीलाई खतरा देखाएर मतदाता परिचालन गर्ने रणनीतिले सामाजिक विभाजन र राजनीतिक अविश्वासलाई थप गहिरो बनाउन सक्ने चिन्ता पनि बढाएको छ।

निर्वाचनको परिणाममा प्रविधिको कति प्रभाव?

इजरायलको निर्वाचनले आधुनिक लोकतन्त्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सामाजिक सञ्जाल र मतदातासम्बन्धी तथ्याङ्कको प्रयोगले कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने प्रश्न उठाएको छ।

एआई प्रविधिले राजनीतिक दललाई कम समयमै धेरै सामग्री तयार गर्न र लक्षित समूहसम्म सन्देश पुर्‍याउन सहज बनाएको छ। तर, यही प्रविधिबाट नक्कली दृश्य, भ्रामक दाबी र वास्तविक घटनालाई तोडमोड गरी प्रस्तुत गर्ने जोखिम पनि बढेको छ।

बोटमार्फत प्रचार सामग्रीको पहुँच कृत्रिम रूपमा बढाउने, मतदाताको गतिविधि निगरानी गर्ने र राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वीको छवि बिगार्ने प्रयासले निर्वाचन प्रक्रियाको पारदर्शिता तथा नागरिकको गोपनीयतामाथि प्रश्न उठाएको छ।

इजरायलमा जारी डिजिटल चुनावी प्रतिस्पर्धाले निर्वाचनमा प्रविधि प्रयोग गर्नु मात्र पर्याप्त नभई त्यसको पारदर्शिता, तथ्यको विश्वसनीयता र मतदाताको अधिकारको संरक्षण पनि उत्तिकै आवश्यक हुने देखाएको छ।

स्रोत: अल जजिरा र इजरायली दैनिक हारेत्ज मा प्रकाशित समाचार तथा विश्लेषण।