चिनियाँ नेता माओ त्से तुङसँग जोडिएको एउटा इन्टरनेट मिमबारे गरेको टिप्पणीलाई लिएर फ्रान्सेली फुटबल स्टार किलियन एम्बाप्पे विवादमा परेका छन्। चीनमा उनको टिप्पणीको चर्को आलोचना भएपछि उनले सार्वजनिक रूपमा माफी मागेका छन्। विवादकै बीच चिनियाँ कम्पनीहरूले उनीसँगको व्यावसायिक साझेदारी अन्त्य गरेका छन् भने स्पेनिस फुटबल लिग ला लिगाले पनि चिनियाँ समर्थकहरूसँग माफी मागेको छ।

काठमाडौं । विश्व फुटबलका चर्चित खेलाडी किलियन एम्बाप्पेले चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक नेता माओ त्से तुङसँग सम्बन्धित इन्टरनेट मिमबारे गरेको टिप्पणीले चीनमा ठूलो विवाद निम्त्याएको छ। सामाजिक सञ्जालमा उनको आलोचना तीव्र बनेपछि एम्बाप्पेले आफ्नो अभिव्यक्ति अनुचित भएको स्वीकार गर्दै चीन र विश्वभरका चिनियाँ समुदायका मानिससँग माफी मागेका छन्।

विवादपछि चीनका केही ठूला कम्पनीले एम्बाप्पेसँगको साझेदारी अन्त्य गरेका छन्। चिनियाँ सञ्चारमाध्यममा उनको टिप्पणीसँग सम्बन्धित सामग्री प्रसारण नगर्ने र स्पेनिस ला लिगाका खेल प्रसारण रोक्ने विषयसमेत सार्वजनिक भएको छ। यस घटनाले अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीका लागि चीनको विशाल बजार कति महत्त्वपूर्ण छ र राजनीतिक तथा ऐतिहासिक रूपमा संवेदनशील विषयमा गरिएको सामान्य ठट्टाले पनि कति ठूलो व्यावसायिक असर पार्न सक्छ भन्ने देखाएको छ।

एम्बाप्पे विश्व फुटबलका सबैभन्दा चर्चित खेलाडीमध्ये एक हुन्। स्पेनिस क्लब रियल म्याड्रिडबाट खेल्ने उनी मैदानमा आफ्नो गति, गोल गर्ने क्षमता र विश्वव्यापी लोकप्रियताका कारण चर्चामा रहँदै आएका छन्। तर यसपटक उनको चर्चा फुटबल प्रदर्शनका कारण नभई एउटा मिम र त्यसबारे गरिएको टिप्पणीका कारण भएको हो।

के भनेका थिए एम्बाप्पेले?

विवाद फ्रान्सेली टक शो द ब्रिज मा एम्बाप्पेले दिएको अन्तर्वार्तासँग सम्बन्धित छ। उक्त कार्यक्रम रियल म्याड्रिडकै उनका सहकर्मी अरेलियन चुआमेनीले सञ्चालन गरेका थिए।

रिपोर्टहरूका अनुसार अन्तर्वार्ताका क्रममा एम्बाप्पेले आफूलाई सबैभन्दा बढी हँसाउने इन्टरनेट मिमबारे कुरा गरेका थिए। उनले एउटा भिडियोमा देखिने व्यक्तिलाई चिनियाँ तानाशाह भएको आफूलाई लागेको बताएका थिए। त्यसपछि उनी हाँसेका थिए। अनलाइनमा फैलिएको मिममा माओ त्से तुङजस्तो देखिने व्यक्तिको तस्बिरमा एम्बाप्पेको अनुहार जोडिएको थियो।

यो मिम फुटबल समर्थकहरूले एम्बाप्पेलाई दिने गरेको ‘तानाशाह’ उपनामसँग सम्बन्धित छ। मैदानमा उनको असाधारण प्रभाव, टोलीमा उनको भूमिका र खेलमा देखाउने प्रभुत्वलाई लिएर सामाजिक सञ्जालमा यस्तो ठट्टा गरिँदै आएको छ। तर माओसँग जोडिएको मिमले चीनमा राजनीतिक र ऐतिहासिक संवेदनशीलताको विषयलाई छोएपछि विवादले नयाँ रूप लियो।

अनलाइनमा फैलिएका क्लिपहरूमा एम्बाप्पेले माओको नाम स्पष्ट रूपमा लिएको देखिँदैन। उनले आफूले साथीहरूसँग त्यस्ता मिम नियमित रूपमा प्रयोग गर्ने बताएका थिए। कार्यक्रमको आधिकारिक युट्युब च्यानलमा मूल भिडियो उपलब्ध नभएको र अन्तर्वार्ता पहिलोपटक कहिले प्रसारण भएको थियो भन्ने पनि स्पष्ट नभएको रिपोर्टमा उल्लेख छ।

यही अस्पष्टताले विवादलाई थप चर्काउन मद्दत गरेको देखिन्छ। चिनियाँ फुटबल फोरम दोङछिउदीले एम्बाप्पेको टिप्पणीलाई अनुचित भन्दै चिनियाँ जनताको भावनामा चोट पुर्‍याएको आरोप लगाएपछि क्लिप र मिमका स्क्रिनसटहरू चिनियाँ सामाजिक सञ्जालमा तीव्र गतिमा फैलिएका थिए।

केही प्रयोगकर्ताले एम्बाप्पे र उनको क्लब रियल म्याड्रिडको बहिष्कार गर्नुपर्ने माग गरे। कतिपय पोस्टमा भने मिमको पूरा दृश्य वा विवादित अंश नदेखाई त्यसबारे आलोचना गरिएको थियो। यसले एम्बाप्पेले वास्तवमा के भनेका थिए भन्ने विषयमा समेत सामाजिक सञ्जालमा बहस उत्पन्न गर्‍यो।

विवाद बढ्दै गएपछि एम्बाप्पेले आफ्नो टिप्पणीले पारेको प्रभाव स्वीकार गरे।

“मेरो टिप्पणी अनुचित थियो र अब मैले बुझेको छु कि यसले चीन तथा विश्वभरका चिनियाँ समुदायका धेरै मानिसलाई चोट पुर्‍याएको छ,” उनले आफ्नो वक्तव्यमा भनेका छन्। “मेरा शब्दले जसको चित्त दुखाएको छ, म उहाँहरू सबैसँग माफी माग्छु।”

उनको माफीपछि पनि विवादको व्यावसायिक र सञ्चारमाध्यमसम्बन्धी प्रभाव तत्कालै समाप्त भएको देखिएन।

चिनियाँ ब्रान्डले किन तोडे साझेदारी?

एम्बाप्पेको लोकप्रियता फुटबल मैदानमा मात्र सीमित छैन। उनी अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डका लागि आकर्षक अनुहार हुन् र चीनजस्तो विशाल उपभोक्ता बजारमा उनको व्यावसायिक महत्त्व पनि ठूलो छ। त्यसैले उनीसँग जोडिएको विवादले प्रायोजन सम्झौता र ब्रान्डको सार्वजनिक छविमा असर पार्न सक्ने देखिएको छ।

चीनका ठूला कम्पनीहरूले विवाद चर्किएपछि एम्बाप्पेसँगको सम्बन्धबाट दूरी बनाउन थाले। यद्यपि कम्पनीहरूले सार्वजनिक गरेका वक्तव्यमा उनको अन्तर्वार्ताको प्रत्यक्ष उल्लेख नगरी राष्ट्रिय भावना र चिनियाँ जनताको सम्मानलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ।

चीनको प्रमुख दुग्ध उत्पादक कम्पनी मेङनिउले चिनियाँ जनताको भावनामा चोट पुर्‍याउने कुनै पनि शब्द वा व्यवहारको दृढ विरोध गर्ने र त्यस्ता गतिविधिप्रति शून्य सहनशीलता अपनाउने जनाएको छ।

त्यस्तै, पेय पदार्थ कम्पनी दोङफङले पनि राष्ट्रिय भावनामा चोट पुर्‍याउने व्यवहारको विरोध गर्दै समान प्रकृतिको वक्तव्य जारी गरेको थियो।

यी वक्तव्यमा एम्बाप्पेको नाम वा अन्तर्वार्तालाई प्रत्यक्ष रूपमा उल्लेख नगरिए पनि विवादपछि सार्वजनिक भएका प्रतिक्रियाले उनको प्रायोजन सम्बन्धमा असर परेको देखाएका छन्।

चीनमा अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरूलाई विज्ञापन, उत्पादन प्रवर्द्धन र ब्रान्ड प्रतिनिधित्वका लागि ठूलो रकममा अनुबन्ध गर्ने प्रचलन छ। एम्बाप्पे, नर्वेली स्ट्राइकर अर्लिङ हालान्ड र अमेरिकी बास्केटबल स्टार स्टेफन करी जस्ता खेलाडीले चिनियाँ बजारसँग जोडिएका व्यावसायिक सम्झौता गरेका छन्।

यस्तो अवस्थामा सार्वजनिक व्यक्तित्वको अभिव्यक्तिलाई उपभोक्ता र ब्रान्डले कसरी लिन्छन् भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विशेषगरी राष्ट्रिय इतिहास, राजनीतिक नेतृत्व र सामूहिक पहिचानसँग जोडिएका विषयमा उत्पन्न विवादले कम्पनीहरूलाई आफ्नो व्यावसायिक सम्बन्धबारे पुनर्विचार गर्न दबाब दिन सक्छ।

एम्बाप्पेको घटनाले विश्वव्यापी खेलकुद बजारमा लोकप्रियता र व्यावसायिक सफलतासँगै सार्वजनिक अभिव्यक्तिको जिम्मेवारी पनि जोडिएको देखाएको छ।

चिनियाँ सामाजिक सञ्जालमा आक्रोश, प्रसारणमाथि पनि असर

चिनियाँ सामाजिक सञ्जाल वेइबोमा एम्बाप्पेविरुद्धको आलोचना तीव्र बनेको थियो। मंगलबारसम्म उनीसँग सम्बन्धित विषयहरू ट्रेन्डिङ सूचीमा प्रमुख स्थानमा पुगेका थिए। एम्बाप्पेसँग साझेदारी अन्त्य गरेको डोङफङको घोषणासमेत सामाजिक सञ्जालको प्रमुख चर्चाको विषय बनेको थियो।

केही प्रयोगकर्ताले उनको तस्बिर प्रयोग गरिएका विज्ञापन हटाउन माग गरेका थिए भने अरूले उनलाई चीन नआउन चेतावनी दिएका थिए। आलोचकहरूले अन्तर्राष्ट्रिय ख्याति कमाएका खेलाडीले आफूलाई लोकप्रिय बनाउने बजार र त्यहाँका जनताको संवेदनशीलतालाई सम्मान गर्नुपर्ने तर्क गरेका थिए।

चिनियाँ अनलाइन फुटबल प्लेटफर्म दोङछिउदीले एम्बाप्पेको टिप्पणीलाई चीन र चिनियाँ जनताका लागि आपत्तिजनक भन्दै त्यसको अनुवाद नगर्ने घोषणा गरेको थियो। उक्त निर्णयले विवाद केवल राजनीतिक टिप्पणीमा सीमित नरही फुटबलसम्बन्धी सामग्री र खेलप्रतिको पहुँचसम्म फैलिन सक्ने संकेत दिएको थियो।

समाचार संस्था रोयटर्स, एएफपी र एसोसिएटेड प्रेस (एपी) का रिपोर्टअनुसार, विवादपछि डोङफङ र मेङनिउसँगै चिज उत्पादक कम्पनी मिल्कग्राउन्डले पनि एम्बाप्पेसँगको सहकार्य अन्त्य गर्ने घोषणा गरेका थिए। यससँगै उनको चीनस्थित व्यावसायिक छविमा थप दबाब परेको छ।

चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यमसँग सम्बन्धित रिपोर्टहरूमा स्पेनिस ला लिगाका खेलको प्रसारण रोक्ने कदमबारे पनि उल्लेख गरिएको छ। यो कार्यान्वयनको विस्तृत अवस्था भने स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि हुन बाँकी रहेको छ। ला लिगाका अध्यक्ष खाभियर तेबासले चिनियाँ समर्थकहरूलाई परेको चोटप्रति खेद व्यक्त गर्दै चिनियाँ साझेदारहरूसँग समस्या समाधानका लागि काम भइरहेको बताएका थिए।

माओ त्से तुङ चीनका लागि किन यति संवेदनशील छन्?

 

 

 

 

 

 

 

 

एम्बाप्पेको टिप्पणीले यति ठूलो प्रतिक्रिया निम्त्याउनुको मुख्य कारण चीनको आधुनिक इतिहासमा माओ त्से तुङको स्थान हो।

माओले सन् १९४९ मा जनवादी गणतन्त्र चीन स्थापना गरेपछि देशको नेतृत्व गरेका थिए। उनको शासनकालमा चीनले व्यापक आर्थिक तथा सामाजिक परिवर्तनको अनुभव गर्‍यो। तर उनका केही प्रमुख नीतिहरू विनाशकारी साबित भए र लाखौँ मानिसको ज्यान गएको इतिहाससँग जोडिए।

सन् १९५८ देखि १९६२ सम्म सञ्चालन गरिएको ‘ग्रेट लीप फरवार्ड’ अभियानले कृषि र औद्योगिक उत्पादन तीव्र गतिमा बढाउने लक्ष्य राखेको थियो। तर कृषि नीतिको विफलता, खाद्यान्न सङ्कलन प्रणाली र प्रशासनिक दबाबलगायत कारणले भीषण अनिकाल निम्तियो। यस अवधिमा करोडौँ मानिसको मृत्यु भएको विभिन्न ऐतिहासिक अध्ययनले देखाएका छन्।

त्यसपछि सन् १९६६ मा सुरु भएको सांस्कृतिक क्रान्तिले चीनलाई अर्को दशकसम्म राजनीतिक र सामाजिक उथलपुथलमा धकेल्यो। माओको विचारधाराविरुद्ध रहेको ठानिएका बुद्धिजीवी, शिक्षक, कलाकार, जमिनदार र राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वीहरू निशानामा परे। हिंसा, सार्वजनिक अपमान, उत्पीडन र सामाजिक विघटनले चिनियाँ समाजमा गहिरो घाउ छाड्यो।

माओको सन् १९७६ मा निधन भयो। त्यसपछि चीनले आर्थिक सुधार र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारतर्फ कदम बढायो। तर चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले माओलाई आधुनिक चीनको स्थापना गर्ने ऐतिहासिक नेताका रूपमा सम्मान गर्न जारी राखेको छ।

यसैले माओसम्बन्धी ठट्टा वा व्यङ्ग्यलाई चीनमा सामान्य राजनीतिक हास्यका रूपमा मात्र हेरिँदैन। त्यस्ता अभिव्यक्तिले पार्टीको ऐतिहासिक विरासत, राष्ट्रिय पहिचान र राज्यले प्रस्तुत गर्ने आधिकारिक इतिहासलाई छोएको ठानिन सक्छ।

एम्बाप्पेको मिम विवाद पनि यही संवेदनशील पृष्ठभूमिमा फैलिएको हो। अन्य देशमा सामान्य इन्टरनेट ठट्टा मानिन सक्ने विषय चीनमा राष्ट्रिय भावनासँग जोडिएको विवादमा परिणत भयो।

एम्बाप्पेलाई ‘तानाशाह’ भन्ने मिमको पृष्ठभूमि

एम्बाप्पेको अनुहारलाई ऐतिहासिक शासक तथा तानाशाहका तस्बिरमा जोडेर बनाइने मिम नयाँ होइन। फुटबल समर्थकहरूले उनलाई मैदानमा अत्यधिक प्रभावशाली खेलाडीका रूपमा चित्रण गर्दै यस्तो व्यङ्ग्य गर्ने गरेका छन्।

विश्व फुटबलका उत्कृष्ट खेलाडीमध्ये गनिने एम्बाप्पेले आफ्नो टोलीको खेलशैली र नतिजामा ठूलो प्रभाव पार्ने गरेका छन्। उनको गति, गोल गर्ने क्षमता र विश्वव्यापी लोकप्रियताले उनलाई मैदानबाहिर पनि चर्चाको केन्द्र बनाएको छ।

तर खेलाडीलाई तानाशाहसँग तुलना गर्ने ठट्टा सबैका लागि हास्यास्पद नहुन सक्छ। विशेषगरी वास्तविक इतिहासमा हिंसा, उत्पीडन र सामूहिक मृत्युका लागि जिम्मेवार शासकसँग जोडिएका मिमले पीडित समुदायको भावनामा चोट पुर्‍याउन सक्छन्।

सेप्टेम्बरमा फ्रान्सेली खेलकुद पत्रिका फ्रान्स फुटबल सँगको अन्तर्वार्तामा एम्बाप्पेले यस्ता मिमको विषयमा आफ्नो धारणा राखेका थिए। उनले कतिपय मिम रमाइला भए पनि इतिहासमा ठूलो क्षति पुर्‍याएका व्यक्तिहरूसँग तुलना गरिनुको अर्को पक्ष पनि रहेको बताएका थिए।

उनको भनाइको आशय यस्तो थियो—मानिसको हत्या गरेका वा करोडौँ मानिसलाई दुःख दिएका व्यक्तिहरूसँग आफूलाई तुलना गरिँदा त्यसलाई केवल हास्यका रूपमा हेर्न कठिन हुन्छ।

सन् २०२४ मा फ्रान्सका एक प्रभावशाली व्यक्तित्व तथा कबाब पसल सञ्चालकसँग उनको नाम प्रयोग गरिएको स्यान्डविचको विवरणलाई लिएर भएको विवादले पनि एम्बाप्पेलाई अनलाइन ठट्टाको विषय बनाएको थियो।

त्यस्तै, फ्रान्सेली खेलाडी ओस्मान डेम्बेलेले पनि एम्बाप्पेलाई कङ्गोका पूर्व शासक मोबुतु सेसे सेकोसँग जोडेर ठट्टा गरेको प्रसङ्ग सार्वजनिक भएको थियो। यस्ता उदाहरणले एम्बाप्पेसँग सम्बन्धित मिम खेलकुदको लोकप्रिय संस्कृतिको हिस्सा बनेको देखाउँछन्। तर चीनमा माओसँग सम्बन्धित मिमले फरक राजनीतिक र ऐतिहासिक अर्थ ग्रहण गर्‍यो।

चीनको बजार र अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीको व्यावसायिक जोखिम

चीन विश्वका ठूला खेलकुद तथा उपभोक्ता बजारमध्ये एक हो। फुटबल, बास्केटबल र अन्य लोकप्रिय खेलका अन्तर्राष्ट्रिय स्टारहरूका लागि त्यहाँका विज्ञापन, प्रायोजन र डिजिटल प्रचार अभियानबाट ठूलो आम्दानी गर्ने अवसर हुन्छ।

तर यही बजारमा राष्ट्रिय पहिचान र राजनीतिक संवेदनशीलतासँग सम्बन्धित विवादले व्यावसायिक सम्बन्धलाई छिट्टै प्रभावित गर्न सक्छ।

यसअघि पनि अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुदसँग जोडिएका व्यक्तिहरूको चीनसम्बन्धी टिप्पणीले विवाद निम्त्याएका छन्। सन् २०१९ मा ह्युस्टन रकेट्सका तत्कालीन महाप्रबन्धक डेरिल मोरेले हङकङमा भइरहेको प्रदर्शनको समर्थनमा सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गरेपछि चिनियाँ बजारमा एनबीएको व्यावसायिक सम्बन्ध र टेलिभिजन प्रसारण प्रभावित भएका थिए। सन् २०२३ मा अमेरिकी बास्केटबल खेलाडी ड्वाइट हावर्डले ताइवानलाई देशका रूपमा उल्लेख गरेको भिडियोले पनि चीनमा आलोचना निम्त्याएको थियो।

यी घटनाले चिनियाँ बजारमा अन्तर्राष्ट्रिय सेलिब्रेटीको लोकप्रियता मात्र पर्याप्त नहुने देखाउँछन्। उनीहरूको सार्वजनिक अभिव्यक्ति स्थानीय राजनीतिक तथा सामाजिक सन्दर्भसँग कसरी जोडिन्छ भन्ने कुराले पनि व्यावसायिक भविष्य निर्धारण गर्न सक्छ।

एम्बाप्पेको मामिलामा तीन ठूला चिनियाँ कम्पनीले साझेदारी अन्त्य गरेको घोषणा गर्नु त्यसको प्रत्यक्ष उदाहरण हो। यसले उनको व्यक्तिगत ब्रान्ड, विज्ञापन अभियान र चीनमा रहेको व्यावसायिक उपस्थितिमा असर पार्न सक्छ। यद्यपि यस विवादबाट उनलाई हुने कुल आर्थिक क्षति कति हुनेछ भन्ने स्पष्ट विवरण सार्वजनिक भइसकेको छैन।