पच्चीस वर्षको खोजपछि १२०० दुर्लभ स्याउका प्रजातिलाई लोप हुनबाट जोगाउँदै अमेरिकी अवकाशप्राप्त इन्जिनियर
काठमाडौं । व्यावसायिक कृषि विस्तारसँगै संसारका धेरै पुराना फलफूलका प्रजाति क्रमशः हराउँदै गएका छन्। बजारमा थोरै प्रजातिका फलफूलले प्राथमिकता पाउन थालेपछि स्थानीय समुदायमा पुस्तौँदेखि खेती हुँदै आएका मौलिक प्रजातिहरू ओझेलमा परेका छन्। तर अमेरिकाका अवकाशप्राप्त इन्जिनियर टम ब्राउनले विगत २५ वर्षदेखि हराउँदै गएका यस्तै पुराना स्याउका प्रजाति खोजेर संरक्षण गर्ने अभियान चलाइरहेका छन्।
अमेरिकाको एपलाचियन पर्वतीय क्षेत्रका गाउँ, पुराना बगैँचा र ग्रामीण बस्ती चहार्दै आएका ब्राउनले हालसम्म करिब १ हजार २०० दुर्लभ तथा लोप हुने अवस्थामा पुगेका स्याउका प्रजाति पुनः फेला पारेर संरक्षण गरेका छन्। उनका लागि यो केवल फलफूलका नयाँ प्रजाति खोज्ने काम नभई अमेरिकाको कृषि इतिहास, स्थानीय संस्कृति र पुस्तौँदेखिको खाद्य परम्परा जोगाउने अभियान बनेको छ।
उत्तरी क्यारोलिनामा बसोबास गर्ने ब्राउन अवकाशप्राप्त केमिकल इन्जिनियर हुन्। सन् १९९० को दशकको अन्त्यतिर किसान बजारमा पुराना प्रजातिका स्याउबारे जानकारी पाएपछि उनी यसतर्फ आकर्षित भएका थिए। विशेषगरी आफ्नो क्षेत्रमै कुनै समय प्रचलित रहेको तर हराइसकेको मानिएको ‘हार्पर्स सिडलिङ’ नामक स्याउको खोजीले उनलाई यो अभियानमा थप सक्रिय बनायो।
सुरुमा सामान्य रुचिका रूपमा थालेको उनको खोजी क्रमशः जीवनकै प्रमुख उद्देश्य बन्यो। उनले पुराना कृषि अभिलेख, ऐतिहासिक पुस्तक, फलफूलका सूची र नर्सरीका पुराना क्याटलग अध्ययन गर्दै स्याउका हराएका प्रजातिको उत्पत्ति र तिनको सम्भावित स्थान पहिचान गर्न थाले।
त्यसपछि उनी उत्तरी क्यारोलिना, टेनेसी, भर्जिनिया, वेस्ट भर्जिनिया र जर्जियालगायतका क्षेत्रमा पुगेर पुराना किसान, स्थानीय बासिन्दा तथा घरधनीसँग जानकारी लिन थाले। कतिपय अवस्थामा दशकौँदेखि प्रयोगविहीन रहेका बगैँचा, जङ्गलले ढाकिएका पुराना खेत र घरपछाडिका बूढा स्याउका रूखमा उनले हराइसकेको मानिएका प्रजाति फेला पारे।
ब्राउनको खोजीमा स्थानीय समुदायको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ। पुराना स्याउका रूखबारे जानकारी राख्ने वृद्धवृद्धा र किसानसँगको कुराकानीबाट उनले धेरै प्रजातिको पहिचान गर्न सकेका छन्। कतिपय रूखका बारेमा जानकारी पाउन उनी घरघर पुगेर सोधपुछ गर्ने गर्छन्।
रूखको हाँगाबाट पुनर्जीवन
दुर्लभ स्याउको रूख फेला पार्नु मात्रै संरक्षणको अन्तिम चरण होइन। ती प्रजाति भविष्यमा पनि अस्तित्वमा रहून् भन्ने उद्देश्यले ब्राउनले ग्राफ्टिङ प्रविधि प्रयोग गर्दै आएका छन्।
यस प्रक्रियामा पुरानो स्याउको रूखबाट स्वस्थ हाँगा वा कोपिला काटेर अर्को उपयुक्त जरायुक्त बिरुवामा जोडिन्छ। यसरी तयार गरिएको बिरुवाले मूल रूखकै प्रजातिको स्याउ उत्पादन गर्न सक्छ। स्याउको बीउ रोपेर मात्र उही प्रजातिको फल प्राप्त हुने निश्चित नहुने भएकाले ग्राफ्टिङलाई पुराना प्रजाति संरक्षणको प्रभावकारी विधि मानिन्छ।
अमेरिकी सञ्चारमाध्यम द वासिङ्टन पोस्ट का अनुसार ब्राउनले आफ्नो ‘हेरिटेज एपल्स’ नामक बगैँचामा ७०० भन्दा बढी दुर्लभ स्याउका प्रजाति हुर्काइरहेका छन्। उनले आफूले पुनः फेला पारेका प्रजातिका बिरुवा अन्य किसान तथा फलफूल संरक्षणमा रुचि राख्ने व्यक्तिलाई उपलब्ध गराउँदै तिनको खेती विस्तार गर्न पनि सहयोग गर्दै आएका छन्।
कतिपय प्रजाति एक शताब्दीभन्दा लामो समयदेखि व्यावसायिक बजारमा देखिएका थिएनन्। केही प्रजाति त आफ्ना अन्तिम ज्ञात रूखबाट मात्रै पुनः विस्तार गरिएका हुन्।
व्यावसायिक खेतीले ओझेलमा पारेका मौलिक स्वाद
ब्राउनको अभियानको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष स्याउको जैविक विविधता संरक्षण हो। आधुनिक व्यावसायिक खेतीमा लामो समयसम्म भण्डारण गर्न सकिने, ढुवानीमा कम क्षति हुने र ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सकिने स्याउका सीमित प्रजातिलाई प्राथमिकता दिइन्छ। यसले गर्दा स्थानीय हावापानीअनुसार विकसित भएका र फरक स्वाद, रङ, आकार तथा बनावट भएका पुराना प्रजाति क्रमशः हराउँदै गएका छन्।
पुराना स्याउका प्रजाति स्वादका हिसाबले पनि निकै विविध छन्। केही अत्यधिक गुलिया, केही अमिला त केहीबाट जुस, साइडर, जाम र स्याउको सस बनाउन उपयुक्त हुन्छन्। विगतमा ग्रामीण अमेरिकी समुदायमा स्याउ केवल फलफूलका रूपमा सीमित थिएनन्। ती स्थानीय खाद्य संस्कृति, पारिवारिक परम्परा र जीविकोपार्जनसँग समेत जोडिएका थिए।
सन् २०२३ नोभेम्बर ४ मा प्रकाशित द वासिङ्टन पोस्ट को विस्तृत रिपोर्टअनुसार ब्राउनले १६ वर्षसम्म खोजी गरेपछि ‘हार्पर्स सिडलिङ’ स्याउ फेला पारेका थिए। उनले आफ्नै बगैँचामा हुर्काएको एउटा रूखको पहिचानसमेत वर्षौँपछि मात्रै गर्न सकेका थिए। उक्त प्रजातिको स्याउको रूख आफ्नो बगैँचामा पहिले नै भए पनि त्यसको वास्तविक पहिचान गर्न उनलाई लामो समय लागेको थियो।
अमेरिकी सञ्चारमाध्यम एटलस अब्स्क्युरा ले सन् २०२१ जुन ३ मा प्रकाशित गरेको रिपोर्टमा ब्राउनले करिब १ हजार २०० प्रजाति पुनः फेला पारेको र तीमध्ये करिब ७०० दुर्लभ प्रजाति आफ्नो बगैँचामा हुर्काएको उल्लेख गरेको थियो। रिपोर्टअनुसार उनले वर्षमा हजारौँ किलोमिटर यात्रा गर्दै पुराना स्याउका रूख खोज्ने गरेका थिए।
त्यस्तै, नर्थ क्यारोलाइना स्टेट युनिभर्सिटीको पत्रिका एनसी स्टेट म्यागजिन ले सन् २०२४ अक्टोबर २८ मा प्रकाशित गरेको सामग्रीमा ब्राउनको अभियानलाई आधुनिक समयको ‘जोनी एप्पलसिड’ को संज्ञा दिएको छ। उक्त सामग्रीमा उनको १० एकड क्षेत्रफलको बगैँचामा ७०० भन्दा बढी स्याउका प्रजाति रहेको उल्लेख छ।
समयसँगै हराउँदै गएको कृषि इतिहासको संरक्षण
ब्राउनका लागि अहिले सबैभन्दा ठूलो चुनौती पुराना स्याउका रूख र तिनको इतिहासबारे जानकारी राख्ने मानिसको अभाव हो। ग्रामीण क्षेत्रमा रहेका पुराना रूखहरू बुढ्यौली, रोग, कीरा, प्राकृतिक प्रकोप र बस्ती विस्तारका कारण नष्ट भइरहेका छन्। अर्कोतर्फ, ती रूखको इतिहास थाहा पाएका वृद्धवृद्धाको निधनसँगै महत्त्वपूर्ण जानकारीसमेत हराउँदै गएको छ।
यसैले उनले आफ्नो अभियानमार्फत स्याउका प्रजाति मात्रै होइन, तिनसँग जोडिएका स्थानीय कथा, नाम, खेती गर्ने परम्परा र ऐतिहासिक महत्त्वसमेत अभिलेखीकरण गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
उनको कामले कृषि क्षेत्रमा उत्पादन र व्यावसायिक लाभलाई मात्र प्राथमिकता दिँदा जैविक विविधता तथा स्थानीय खाद्य सम्पदामा पर्न सक्ने असरबारे पनि ध्यानाकर्षण गराएको छ। पुराना प्रजातिको संरक्षणले भविष्यमा खाद्य तथा कृषि अनुसन्धानका लागि समेत महत्त्वपूर्ण आनुवंशिक स्रोत सुरक्षित राख्न मद्दत गर्न सक्छ।
करिब २५ वर्षदेखि जारी ब्राउनको अभियानले एउटा व्यक्तिको निरन्तर प्रयासले पनि लोप हुने अवस्थामा पुगेको कृषि सम्पदा पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। कुनै समय आफ्ना पुर्खाले हुर्काएका र स्थानीय समुदायको पहिचान बनेका स्याउका प्रजाति अहिले फेरि नयाँ बगैँचामा फल्न थालेका छन्।
उनको खोजी अझै रोकिएको छैन। ब्राउनका लागि सबैभन्दा प्रिय स्याउ सायद उनले अहिलेसम्म नभेटेको, तर कतै कुनै पुरानो बगैँचामा अझै जीवित रहेको प्रजाति हो।
