काठमाडौँ, भदौ ९ । सन्तान नहुँदाको सामाजिक र मानसिक पीडा एकातिर, अनि अर्कोतिर निजी अस्पतालको महँगो उपचार खर्च । यस्तो दोहोरो मारमा परेका हजारौं दम्पतीका लागि विराटनगरको कोशी अस्पतालले आशाको दियो बालेको छ । सङ्घीय राजधानीबाहिर पहिलो पटक सरकारी स्तरमा निःसन्तान उपचार क्लिनिक सञ्चालनमा ल्याएपछि आर्थिक रूपमा कमजोर दम्पतीले राहत महसुस गरेका छन् । तर, सेवाको पहुँच, जनचेतनाको कमी र यसको दिगोपनालाई लिएर सार्वजनिक सरोकारका प्रश्नहरू पनि उठेका छन् ।

कोशी अस्पतालले इन्ट्रा युट्राइन इन्सेमिनेसन (आइयुआई) प्रविधिमार्फत निःसन्तानपनको उपचार सुरु गरेको हो । यो सेवा विशेषगरी ती दम्पतीहरूका लागि लक्षित छ, जो निजी क्लिनिकमा लाखौं खर्च गर्न सक्दैनन् ।

निःसन्तानपनको उपचार महँगो हुने भएकाले धेरै दम्पतीले उपचार नै नगराई बस्नुपर्ने बाध्यता छ । निजी अस्पतालमा आइयुआई सेवा लिन १५ देखि २० हजार रुपियाँमासम्म तिर्नुपर्छ भने कोशी अस्पतालले यो सेवा करिब ६ हजार रुपियाँमा उपलब्ध गराएको छ । अस्पतालका मेडिकल सुपरिटेन्डेन्ट डा. रुणा झाका अनुसार, “निजीमा उपचार गर्न नसक्ने गरिब तथा विपन्न वर्गलाई सर्वसुलभ सेवा दिने हाम्रो मुख्य उद्देश्य हो ।”

डा. झाका अनुसार अझै पनि धेरैलाई यो सेवाबारे पर्याप्त जानकारी पुग्न सकेको छैन, त्यसैले सोचेजस्तो सेवाग्राही आएका छैनन् । दैनिक १० देखि १५ दम्पती मात्रै क्लिनिकमा आउने गरेका छन् । जबकि यो समस्याबाट पीडितहरूको सङ्ख्या निकै ठूलो छ । अस्पतालले निःसन्तानपनको उपचारका अधिकांश जाँचहरू स्वास्थ्य बिमाअन्तर्गत गर्न सकिने बताएको छ । जुन बिमितका लागि ठूलो राहत हो । तर, बिमा कार्यक्रमको प्रभावकारिता र सबै परीक्षणहरू सहजै उपलब्ध हुन्छन् वा हुँदैनन् भन्ने कुराले यसको सफलता निर्धारण गर्नेछ ।

हाल आइयुआई सेवा मात्र सुरु गरिएको छ । यो सफल भएमा इन-भिट्रो फर्टिलाइजेसन (आइभिएफ) जस्ता थप जटिल प्रविधिहरू पनि सुरु गर्ने अस्पतालको योजना छ । तर, सरकारी अस्पतालमा उपकरण, जनशक्ति र बजेटको निरन्तरता सधैं एक चुनौतीको विषय बन्ने गरेको छ ।

निःसन्तानपन: स्वास्थ्य मात्र होइन, सामाजिक समस्या पनि

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार नेपालमा करिब १० देखि १५ प्रतिशत दम्पती निःसन्तानपनको समस्याबाट प्रभावित छन् । यो केवल एक स्वास्थ्य समस्या मात्र होइन, यो सामाजिक प्रतिष्ठा र गहिरो मानसिक तनावसँग पनि जोडिएको छ । चिकित्सकहरूका अनुसार महिलामा प्रजनन अङ्गसम्बन्धी समस्या र पुरुषमा शुक्राणुको गुणस्तरमा कमी यसका प्रमुख कारण हुन् ।

कोशी अस्पतालको स्त्री तथा प्रसूति रोग विभागकी प्रमुख डा. अञ्जुदेव भन्नुहुन्छ, “हाम्रो उद्देश्य उपचार मात्र होइन, दम्पतीलाई उचित परामर्श दिएर उनीहरूको मानसिक बोझ कम गर्नु पनि हो ।”

यो क्लिनिक निःसन्तान दम्पतीका लागि निस्सन्देह एक वरदान हो । तर यसको सफलताका लागि व्यापक प्रचारप्रसार, स्वास्थ्य बिमाको सहज पहुँच र सरकारद्वारा सेवाको दिगोपनाको सुनिश्चितता हुन आवश्यक छ । एउटा सरकारी अस्पतालको यो पहलले देशका अन्य प्रादेशिक अस्पतालहरूलाई पनि यस्तै सेवा सुरु गर्न प्रेरित गर्न सक्छ, जसले गर्दा सन्तान सुखको सपना बोकेका हजारौं दम्पतीले आफ्नै गाउँठाउँमा सुलभ उपचार पाउनेछन् ।