सुदूरपश्चिमको मौलिकता जोगाउन डडेल्धुरामा ‘डोट्याली सङ्ग्रहालय’ स्थापना : लोप हुँदै गएका परम्परागत सामग्रीको सङ्कलन

डडेल्धुरा, ३० चैत्र । सुदूरपश्चिम प्रदेशको परम्परागत जीवनशैली, रहनसहन र सांस्कृतिक पहिचानलाई संरक्षण गर्ने उद्देश्यले डडेल्धुरा सार्वजनिक पुस्तकालयले ‘डोट्याली सङ्ग्रहालय’ स्थापना गरेको छ ।

आधुनिकताको प्रभाव र नयाँ पुस्ताको बदलिँदो रुचिका कारण ग्रामीण समाजमा प्रयोग हुँदै आएका पुराना र मौलिक सामग्रीहरू लोप हुन थालेपछि तिनको संरक्षणका लागि सङ्ग्रहालय निर्माण गरिएको हो । वि.सं. २०६१ मा स्थापना भएको यस पुस्तकालयले २०७३ सालदेखि नै यस्ता परम्परागत सामग्री सङ्कलन गर्ने अभियान सुरु गरेको थियो ।

पुस्तकालयका कार्यालय प्रमुख पुष्करबहादुर देउवाका अनुसार, पुर्खाहरूले प्रयोग गरेका सामग्री सुरक्षित राखेर भावी पुस्तालाई आफ्नो मौलिक पहिचान चिनाउनु नै यस सङ्ग्रहालयको मुख्य लक्ष्य हो । “पुराना लुगाफाटा, गरगहना, दैनिक प्रयोगका भाँडाकुँडा तथा परम्परागत कृषि औजारहरू हराउँदै गएका छन् । तिनलाई सङ्कलन गरी यहाँ प्रदर्शनमा राखेका छौँ,” उहाँले भन्नुभयो ।

सङ्ग्रहालयमा सुदूरपश्चिमेली ग्रामीण जीवनको झल्को दिने विभिन्न प्रकारका सामग्री राखिएका छन् । कृषिसँग सम्बन्धित हलो, जुवा, नाम्लो र दाम्लोदेखि निगालो र बाँसबाट बनेका डालो, सुप्पो र भकारीजस्ता अन्न भण्डारण गर्ने सामग्री यहाँ सङ्ग्रह गरिएका छन् ।

यसका साथै, पुरानो विवाह संस्कारमा प्रयोग हुने डोली, अन्न पिस्ने जाँतो र ढिक्की तथा समय मापन गर्न प्रयोग गरिने ‘घडीपला’ जस्ता महत्त्वपूर्ण सामग्रीसमेत राखिएका छन् । अमरगढी नगरपालिका–५ का कामदेव ओझाका अनुसार, सङ्ग्रहालयमा राखिएका गुन्यूचोलो, पैसाको माला र अठन्नी–चौअन्नीजस्ता पुराना गरगहनाले विगतको सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्थाको यथार्थ चित्रण गर्छन् ।

संरक्षणमा चुनौती : प्लास्टिकसँग साटिँदै तामा–पित्तलका भाँडा
सङ्ग्रहालय स्थापनाको अवधारणा २०७३ सालमा डिभिजन वन कार्यालयको सहयोगमा सुरु भएको पुस्तकालयका अध्यक्ष गजेन्द्र साहीले जानकारी दिनुभयो । त्यसपछि अमरगढी नगरपालिका र पछिल्लो समय संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयअन्तर्गतको तारागाउँ विकास समितिबाट प्राप्त सहयोगले सङ्ग्रहालयलाई थप समृद्ध बनाइएको छ ।

अध्यक्ष साहीका अनुसार, गाउँ–गाउँमा पुगेर पुराना सामग्री खोज्ने, आवश्यक परे मूल्य तिरेर खरिद गर्ने तथा স্বেচ্ছिक रूपमा प्राप्त सामग्रीलाई दाताको नामसहित राख्ने कार्य भइरहेको छ ।

यद्यपि, सामग्री सङ्कलनमा निकै चुनौती रहेको कार्यालय प्रमुख देउवाले बताउनुभयो । “पछिल्लो समय गाउँ–गाउँमा आउने व्यापारीहरूले स्टिल र प्लास्टिकका भाँडाकुँडासँग साटेर पुराना काँस, तामा र पित्तलका भाँडाहरू लैजाने गरेका छन्,” उहाँले भन्नुभयो, “यसले गर्दा हाम्रा मौलिक सामग्रीहरू तीव्र रूपमा मासिएका छन्, जसले सङ्कलन कार्यलाई कठिन बनाएको छ ।”

आगामी दिनमा थप सामग्री सङ्कलन गरी सङ्ग्रहालयलाई अझ व्यवस्थित र बृहत् बनाउने पुस्तकालयको योजना छ । यस अभियानले सुदूरपश्चिमको लोपोन्मुख संस्कृतिलाई जीवन्त राख्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिने अपेक्षा गरिएको छ ।