ट्रम्पको इरान वार्ता प्रयास
काठमाडौं, १३ जेष्ठ । इरानसँगको युद्ध अन्त्य गर्ने उद्देश्यले सम्भावित सम्झौताका लागि राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले बुधबार आफ्नो मन्त्रिपरिषद् बैठक बोलाउने हुनुभएको छ । प्रशासन र तेहरानबीच ‘धेरै हदसम्म वार्ता’ भइसकेको भए पनि प्रक्रिया अझै अस्थिर अवस्थामा रहेको केही दिनअघि नै अमेरिकी पक्षले सङ्केत दिएको सन्दर्भमा यो उच्चस्तरीय छलफल हुन लागेको हो ।
राष्ट्रपति ट्रम्पले आफ्ना प्रमुख सहयोगीहरूसँगको छलफलमार्फत एक यस्तो सम्झौतामा पुग्न सकिने विश्वास व्यक्त गरिरहनुभएको छ, जसले हर्मुज जलघाँटी पुनः सञ्चालनमा ल्याउने र इरानको आणविक क्षमता उल्लेखनीय रूपमा घटिसकेको दाबी गर्दै राजनीतिक रूपमा विवादास्पद मानिएको युद्ध अन्त्य गर्ने आधार दिने अपेक्षा गरिएको छ । तर यस्तै सम्झौताले असन्तुष्टिको नयाँ चरण निम्त्याउन सक्ने जोखिम पनि देखिएको छ । उदीयमान समझदारीले धेरै संवेदनशील विषयहरूलाई पछि थप वार्ताका लागि छोड्ने सम्भावना रहेको बताइएको छ । यसले राष्ट्रपति ट्रम्पमाथि मात्र नभई, उहाँका केही रिपब्लिकन समर्थकहरूबाट समेत आलोचना बढाएको छ ।
इरानलाई धेरै सहज हुने किसिमको सम्झौता हुन सक्ने भन्दै उनीहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्, जसले सम्झौतालाई राजनीतिक रूपमा विवादित बनाएको छ । अमेरिकी प्रशासनले सोमबार दक्षिणी इरानमा मिसाइल प्रक्षेपण स्थल र माइन राख्ने डुङ्गाहरूलाई लक्षित गर्दै ‘रक्षात्मक’ आक्रमण गरेको जनाएको छ । अमेरिकी पक्षले यो कदम युद्धविरामको सन्दर्भमा संयमित प्रतिक्रिया भएको दाबी गरे पनि इरानले यसलाई ‘खराब नियत र अविश्वसनीयता’ को सङ्केतका रूपमा कडा शब्दमा आलोचना गरेको छ । अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले मङ्गलबार इरानसँगको वार्ता अझ केही दिन चल्ने बताउनुभयो । उहाँका अनुसार हर्मुज जलघाँटी पुनः खोल्ने र युद्धविराम विस्तार गर्ने विषयमा छलफल जारी छ, जसलाई प्रशासनले आणविक सम्झौताका प्राविधिक पक्ष टुङ्ग्याउने अवसरका रूपमा लिएको छ ।
उहाँले ‘या त राम्रो सम्झौता हुनेछ वा कुनै सम्झौता हुनेछैन’ भन्ने धारणा व्यक्त गर्नुभयो । यसैबीच, राष्ट्रपति ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत इरानले द्वन्द्वलाई ‘उत्कृष्ट र शानदार विजय’ का रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेको भन्दै असन्तोष व्यक्त गर्नुभएको छ । सम्झौताअन्तर्गत प्रतिबन्ध राहतको बदलामा इरानले अत्यधिक समृद्ध युरेनियम भण्डार त्याग्ने प्रारम्भिक सहमति देखिएको छ, यद्यपि यसबारे औपचारिक घोषणा भएको छैन ।
अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार इरानसँग करिब ४४०.९ किलोग्राम युरेनियम रहेको छ, जुन ६० प्रतिशतसम्म समृद्ध गरिएको छ र हतियार–ग्रेड ९० प्रतिशतको नजिक रहेको प्राविधिक स्तरमा पर्छ । इरानले भने यस भण्डार त्याग्ने सार्वजनिक प्रतिबद्धता जनाएको छैन । सम्भावित योजनाअनुसार केही युरेनियमको समृद्धताको स्तर घटाइने र बाँकी तेस्रो देशमा हस्तान्तरण वा नष्ट गरिने विकल्पमाथि छलफल भइरहेको बताइएको छ ।
ट्रम्पले सोमबार सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्दै उक्त प्रक्रिया अमेरिकी आणविक आयोग वा समकक्ष संस्थाको निगरानीमा सम्पन्न हुनुपर्ने धारणा राख्नुभयो । तर सम्झौताका धेरै पक्ष अझै अस्पष्ट छन् । विशेषगरी लेबनानमा इरान समर्थित हिज्बुल्लाहविरुद्ध इजरायलको सैन्य गतिविधि पनि युद्धविरामको दायरामा पर्छ कि पर्दैन भन्ने विषय अझै टुङ्गिएको छैन । इरानले लेबनानलाई पनि कुनै सम्भावित युद्धविराम संरचनामा समावेश गर्नुपर्ने माग राखेको छ ।
इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले इजरायली सेनाले लेबनानमा आफ्नो सैन्य गतिविधि विस्तार गरिरहेको घोषणा गर्नुभएको छ । इजरायली रक्षा विश्लेषकहरूले इरानले प्रतिबन्ध राहत पाएपछि आफ्ना सैन्य संरचना पुनः निर्माण गर्ने र प्रोक्सी समूहहरूलाई बलियो बनाउने जोखिम रहेको चेतावनी दिएका छन् । यसैबीच, ट्रम्प प्रशासनले इरानसँगको सम्भावित सम्झौतामा साउदी अरेबिया, कतार र पाकिस्तानलगायत देशहरूलाई अब्राहम सम्झौतामा सहभागी गराउने प्रस्ताव पनि अघि सारेको छ ।
तर मध्यपूर्वका केही शक्तिशाली देशहरूले यसमा तत्काल सकारात्मक प्रतिक्रिया नजनाएको बताइएको छ । साउदी अरेबियाले प्यालेस्टिनी राज्य स्थापनाको स्पष्ट मार्ग सुनिश्चित नभएसम्म सामान्यीकरण प्रक्रिया अघि नबढाउने अडान लिएकाले यसले इजरायलसँगको विवादलाई अझ जटिल बनाएको छ ।
पूर्व अमेरिकी अधिकारी तथा कूटनीतिक विश्लेषकहरूले खाडी मुलुकहरूमा ट्रम्पको प्रस्तावलाई मिश्रित प्रतिक्रिया प्राप्त भएको बताएका छन् । केहीले यसलाई ‘स्तब्ध मौन’ का रूपमा व्याख्या गरे पनि अन्य स्रोतहरूले भने केही सहयोगीहरू सकारात्मक रहेको दाबी गरेका छन् । समग्रमा इरानसँगको युद्ध अन्त्य गर्ने अमेरिकी प्रयास कूटनीतिक, सैन्य र क्षेत्रीय राजनीतिक दबाबबीच अघि बढिरहेको छ । वार्ता सफल भए पनि त्यसले मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलनमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने विश्लेषण गरिएको छ ।
