काठमाडौं, असोज ८ । इन्द्रजात्राको पहिलो रात काठमाडौंका पुराना बस्तीका गल्ली, चोक र सडकमा हातहातमा बत्ती बोकेका मानिसहरूको लहर देखिन्छ। धूप र बत्ती लिएर गरिने यो यात्रा नेवार समुदायको परम्परागत संस्कार ‘उपाकु वनेगु’ अर्थात् उपाकु जाने परम्पराका रूपमा परिचित छ।

वर्षभरिमा परिवारका सदस्य गुमाएका नेवार परिवारले दिवंगत आफन्तको सम्झनामा यो यात्रा गर्ने गर्छन्। कुनै निश्चित आधुनिक नक्सामा नभेटिने उपाकुको बाटो पुस्तौँदेखि समुदायले स्मरण गर्दै आएको परम्परागत मार्ग हो।

उपाकु यात्रा मरुको काष्ठमण्डपबाट सुरु भएर भिमसेनस्थान हुँदै नरदेवी, रक्तकाली र क्षेत्रपाती पुग्छ। त्यसपछि थहिटी, ज्याथा, कमलाछी र भोटाहिटी हुँदै दक्षिणतर्फ मोडिएर महाबौद्ध, तेबहाल, सुन्धारा, बागदरबार र गणबहाल पार गरिन्छ। त्यसपछि लगन, ह्युमत र कोहिटी हुँदै पुनः मरु क्षेत्रमा फर्किने गरिन्छ।

उपाकुको यात्रा मुख्य सडकमा मात्र सीमित हुँदैन। बहाल, चोक, साँघुरा गल्ली, ढुंगेधारा, चैत्य तथा विभिन्न धार्मिक स्थल हुँदै यात्रा अघि बढ्छ। यात्राका क्रममा विभिन्न पीठ, चैत्य, धारा र दोबाटोमा बत्ती राख्ने तथा धूप बाल्ने गरिन्छ। यसरी दिवंगत आफन्तको सम्झनामा शोक र श्रद्धालाई यात्राका प्रत्येक चरणसँग जोड्ने परम्परा रहँदै आएको छ।

उपाकुको बाटो घुमाउरो हुनुको सम्बन्ध काठमाडौंको पुरानो सहरको बाहिरी घेरासँग जोडिएको मानिन्छ। ‘उपाकु’को अर्थ नै सहरको बाहिरी घेरा हुँदै यात्रा गर्नु भन्ने बुझाइ रहेको छ। जनश्रुतिअनुसार इन्द्रकी आमा डागिनीले त्यस वर्ष दिवंगत भएका सबैलाई स्वर्ग लैजाने वाचा गरेकी थिइन्। त्यसैले परिवारजनले आफ्ना दिवंगत आफन्तलाई बाटो देखाउँदै बत्ती बोकेर सहरको परिक्रमा गर्ने गरेको विश्वास छ।

काठमाडौंको स्वरूप समयसँगै परिवर्तन भएको छ। नयाँ सडक र बस्ती विस्तार भएका छन् भने कतिपय पुराना ढोका, पोखरी र संरचना हराउँदै गएका छन्। तर उपाकु वनेगुको परम्परागत मार्ग र त्यसमा बत्ती बोकेर हिँड्ने संस्कार भने पुस्तौँदेखि निरन्तर रहँदै आएको छ।

दिवंगत आफन्तको सम्झना र श्रद्धासँग जोडिएको यो यात्रा धार्मिक संस्कार मात्र नभई काठमाडौंको प्राचीन सहर संरचना र सांस्कृतिक स्मृतिसँग जोडिएको महत्वपूर्ण परम्पराका रूपमा पनि लिइन्छ। एक साँझ बत्तीको लहरसँगै घुमिने उपाकुको बाटो दिवंगतका लागि स्मृतिको यात्रा र जीवित पुस्ताका लागि पुरानो काठमाडौंको सांस्कृतिक नक्सासमेत बनेको छ।