काठमाडौँ, जेठ १५ । झिसमिसे उज्यालोसँगै कञ्चनपुरको शुक्लाफाँटा नगरपालिका–३ पिपलाडीकी मीना चौधरीको व्यस्तता सुरु हुन्छ । घरको करेसाबारीमा फलेका ताजा बोडी, काँक्रा, भिण्डी, लौका र फर्सीलाई टिपेर उनी टोकरीमा चिटिक्क पार्छिन् । सूर्यको पहिलो झुल्कोसँगै उनी त्यो टोकरी टाउकोमा राखेर गाउँगाउँ भौँतारिन थाल्छिन् । तर, रोचक कुरा के छ भने, दिनभरि तरकारी बेचेर साँझ घर फर्किँदा उनको गोजीमा नोटका बिटा हुँदैनन्, बरु ढाडमा अन्नको गरुङ्गो भारी हुन्छ ।

आधुनिक बजार र प्रविधिको युगमा जहाँ ‘डिजिटल पेमेन्ट’ को चर्चा छ, कञ्चनपुरका कतिपय थारु बस्तीहरूमा भने परापूर्वकालदेखि चल्दै आएको ‘वस्तु साटासाट’ अर्थात् ‘बार्टर सिस्टम’ अझै उत्तिकै जीवन्त छ ।

नगदभन्दा अन्नकै मोह
मीना चौधरीका लागि तरकारी केवल व्यापार मात्र होइन, वर्षभरिको खाद्यान्न जोहो गर्ने माध्यम पनि हो । “अहिले गहुँको मौसम छ, त्यसैले तरकारीसँग गहुँ साट्छौँ,” मीना भन्छिन्, “दुई तौल गहुँ बराबर एक तौल तरकारी दिने गरेका छौँ । पैसाभन्दा यसरी अन्न साट्दा हामीलाई बढी फाइदा हुन्छ ।”

साँझ तरकारी टिप्ने र बिहानै गाउँ छिर्ने उनको यो दिनचर्या वर्षौँदेखि चलिरहेको छ । २० देखि ३५ किलोसम्म तरकारी बोकेर घरबाट निस्कने महिलाहरू फर्किँदा भने दोब्बर तौलको अन्न बोकेर फर्कन्छन् । कहिलेकाहीँ त अन्नको भारी यति धेरै हुन्छ कि घरका सदस्यलाई फोन गरेर बोक्न बोलाउनुपर्ने अवस्था आउँछ ।

पुर्खाको विरासत : आधुनिकतामा पनि जीवित
यो परम्परा आजको उपज होइन । लालझाडी गाउँपालिका–४ का मङ्गलबहादुर चौधरीका अनुसार यो थारु समुदायको पुरानो संस्कृति र जीवनशैलीको अभिन्न पाटो हो । “पहिले गाउँमा नगदको पहुँच निकै कम थियो, त्यसैले मानिसहरू अन्न र तरकारी साटासाट गर्थे,” मङ्गलबहादुर सम्झन्छन्, “आज बजार घरदैलोमै पुगे पनि यो चलन हराएको छैन ।”

ग्रामीण क्षेत्रका अधिकांश परिवार कृषिमा आश्रित छन् । सिजनमा सबैको घरमा अन्न पर्याप्त हुने भएकाले नगद तिर्नुभन्दा अन्न दिएर तरकारी लिनु किसानहरूका लागि सहज र किफायती हुन्छ । अहिले बजारमा गहुँको मूल्य प्रतिकिलो ४० देखि ४२ रुपैयाँ छ भने तरकारी २० देखि ५० रुपैयाँमा बिक्री हुन्छ । यसरी हेर्दा अन्नसँगको यो व्यापारले उत्पादक र उपभोक्ता दुवैलाई सन्तुष्टि दिएको छ ।

महिलाको काँधमा घरव्यवहार
यो साटासाट प्रथाले ग्रामीण महिलाहरूको आर्थिक सक्रियतालाई पनि प्रस्ट पारेको छ । खेतीपाती र उत्पादनमा पुरुषको सहभागिता रहे पनि तरकारीको रेखदेख गर्ने, रोगकीरा नियन्त्रण गर्ने र गाउँ–गाउँ पुगेर अन्नसँग साट्ने मुख्य जिम्मेवारी महिलाले नै सम्हालेका छन् ।

पिपलाडीकै गङ्गा चौधरीका अनुसार थोरै जमिन भएका किसानका लागि यो खेती वरदान साबित भएको छ । “हाम्रा सासू–ससुराले पनि यसैगरी तरकारी बेचेर घर चलाउनुहुन्थ्यो, हामी पनि त्यही गर्दैछौँ,” गङ्गा भन्छिन्, “उत्पादन भएको तरकारी अन्नसँग साटेर वर्षभरिको खाना पुग्छ, उब्रिएको बजारमा बेचेर नगद आम्दानी पनि हुन्छ ।”

सूचना प्रविधिले संसारलाई एउटा सानो पर्दामा खुम्च्याइरहेका बेला कञ्चनपुरका यी ग्रामीण बस्तीहरूले भने आफ्नो पुर्ख्यौली मौलिकतालाई जोगाइराखेका छन् । अन्नसँग तरकारी साट्ने यो प्रथा केवल व्यापार मात्र होइन, छिमेकी र गाउँलेबीचको सामाजिक सद्भाव र विश्वासको कडी पनि बनेको छ । बजारको चमकधमकभन्दा टाढा, माटो र मिहिनेतसँग साटिएको यो खुसी साँच्चिकै अनुकरणीय छ ।