काठमाडौं, २८ असोज । हिमाली भूगोलको चिसो हावापानी, ऐतिहासिक व्यापारिक विरासत र चाडपर्वको मौलिक सांस्कृतिक रौनकलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने बलियो माध्यम हो— ‘मुस्ताङी च्याङ्ग्रा’।

कुनै समय प्राचीन रेशमी मार्ग (Silk Road) हुँदै हिमाली क्षेत्रमा ऊन र नुनको विशाल कारोबार हुन्थ्यो। समयक्रमसँगै त्यो व्यापार इतिहासको पानामा सीमित बन्यो। तर, पुर्खौंदेखि दसैँका बेला मुस्ताङका उच्च लेकाली खर्कहरूबाट च्याङ्ग्राको बथान बजार झार्ने परम्पराले भने आज पनि सोही रेशमी मार्गको सांस्कृतिक र आर्थिक विरासतलाई जीवन्त राखेको छ।

हिमाल र सहर जोड्ने ‘च्याङ्ग्राको यात्रा’

मुस्ताङका उपल्लो भेग लोमान्थाङ, छोसेर, यारा, घारा, नाम्ग्याल र तेताङका बुकीहरूमा हुर्केका च्याङ्ग्राको यात्रा केवल एउटा व्यापार मात्र होइन, हिमाल र सहरबीचको सम्बन्धको पुल पनि हो।

लेकाली खर्कबाट सुरु हुने च्याङ्ग्राको यो यात्रा म्याग्दी, पर्वत, बागलुङ हुँदै पोखरा, काठमाडौँ, चितवन, बुटवल, नुवाकोट र स्याङ्जाजस्ता देशका ठूला सहरहरूसम्म फैलिन्छ। हिमाली भेडाच्याङ्ग्राको बथान सडकमा लस्करै ओर्लन थालेपछि मात्र सहरियाहरूलाई वास्तविक दसैँ भित्रिएको आभास हुन्छ। मुक्तिनाथ दर्शनमा जाने तीर्थयात्रीहरूमार्फत देशभरी फैलिएको मुस्ताङी च्याङ्ग्राको स्वादले आज हरेक दसैँमा नेपाली भान्सालाई विशेष बनाउने गरेको छ।

पुस्तान्तरण र जीवन्त अर्थतन्त्र

उपल्लो मुस्ताङका स्थानीयका लागि च्याङ्ग्रा पालन जीवनशैली र आम्दानीको मुख्य आधार हो। छोसेरका आङग्याल गुरुङ यस वर्ष दसैँका लागि ७०० च्याङ्ग्रा लिएर बजार झरेका छन्। पुर्खाको पेसालाई निरन्तरता दिँदै किसानका गोठबाट सङ्कलन गरेर सहरसम्म पुर्‍याउनु उनीहरूको वार्षिक दैनिकी बनेको छ।

त्यस्तै, नेपाल पशु चौपाया व्यापार सेवा सङ्घका संस्थापक अध्यक्ष ज्ञानकुमार श्रेष्ठ विगत छ दशकदेखि यसै व्यवसायमा सक्रिय छन्। बुबाले सुरु गरेको पेसा सम्हाल्दै आएका श्रेष्ठले यसपालि काठमाडौँका लागि मात्रै तीन हजार च्याङ्ग्रा पठाउने तयारी गरेका छन्। मुस्ताङबाट सात दिन हिँडाएर म्याग्दीको बैसरीसम्म ल्याइएका यी च्याङ्ग्राको ओसारपसारले दर्जनौँ मानिसलाई मौसमी रोजगारीसमेत सिर्जना गरेको छ।

यस वर्ष चीनसँगको कोरला नाका बन्द रहेकाले बजारमा आएका सम्पूर्ण च्याङ्ग्रा स्वदेशकै हुन्। हाल बजारमा एउटा स्वस्थ च्याङ्ग्राको मूल्य रु ४० हजारदेखि ५० हजारसम्म पर्छ।

        │            मुस्ताङी च्याङ्ग्राको यात्रा र बजार 
                                     │
           ┌─────────────────────────┴─────────────────────────┐
           ▼                                                   ▼
 उत्पत्ति/सङ्कलन स्थल                              प्रमुख निकासी बजार
 --------------------                        -------------------
 • लोमान्थाङ र छोसेर                             • पोखरा र काठमाडौँ
 • यारा, घारा र नाम्ग्याल                           • म्याग्दी, पर्वत र बागलुङ
 • तेताङ र मुक्तिक्षेत्र                              • चितवन, बुटवल र स्याङ्जा

जडीबुटीको स्वाद र बहुउपयोगी विशेषता

हिमाली उच्च बुकीहरूमा पाइने यार्सागुम्बा, जटामसी र पञ्चऔँलेजस्ता बहुमूल्य जडीबुटी चरेर हुर्कने भएकाले च्याङ्ग्राको मासु असाध्यै स्वादिष्टा र पौष्टिक मानिन्छ। विशेष गरी ४ देखि ५ वर्षसम्म पालिएका च्याङ्ग्राको मासु बढी स्वादिलो हुन्छ।

यसको उपयोगिता मासुमा मात्र सीमित छैन; च्याङ्ग्राको शरीरबाट निस्कने मसिनो भुवा (Pashmina) बहुमूल्य पस्मिना उद्योगका लागि प्रमुख कच्चापदार्थ मानिन्छ।

सङ्कटमा परम्परागत पेसा र थपिएका चुनौती

विरासत र आकर्षण जतिसुकै लोभलाग्दो भए पनि उपल्लो मुस्ताङमा च्याङ्ग्रा पाल्ने किसानहरूको सङ्ख्या भने निरन्तर घट्दो क्रममा छ।

• गोठहरूको सङ्ख्यामा गिरावट: छोसेर क्षेत्रमा पहिले २५ वटा च्याङ्ग्राका गोठ रहेकामा अहिले घटेर ५ वटामा सीमित भएका छन्।

• प्राकृतिक र सामाजिक चुनौती: हिउँचितुवाको आक्रमण, हिउँदमा चरन र आहाराको अभाव, दक्ष गोठालाको कमी र युवाहरू वैदेशिक रोजगारीमा आकर्षित हुनुले यो व्यवसाय सङ्कटमा पर्दै गएको छ।

• निकासीमा कमी: कृषि तथा पशु विकास कार्यालय मुस्ताङका अनुसार गत वर्ष १८ हजार भेडाच्याङ्ग्रा निकासी भएकामा यस वर्ष घटेर १३,८१७ (११,७०० च्याङ्ग्रा र २,२१५ भेडा) मात्र निकासी भएका छन्।

• सडक पूर्वाधारको समस्या: यस वर्षको बाढीपहिरोले बेनी–जोमसोम सडकखण्ड छियाछिया बनाएकाले व्यापारीहरूले जोखिमपूर्ण यात्रा गरेर च्याङ्ग्रा बजारसम्म ल्याउनुपरेको छ।

वारागुङ मुक्तिक्षेत्र, घरपझोङ, लोघेकर दामोदरकुण्ड र लोमान्थाङ गाउँपालिकामा हाल करिब ५० हजार च्याङ्ग्रा पालिएका छन्। पुर्खाहरूले सुरु गरेको नुन-ऊनको रेशमी मार्ग आधुनिक युगमा ‘च्याङ्ग्रा मार्ग’का रूपमा रूपान्तरित भएको छ। पूर्वाधार सुधार, चरन क्षेत्रको संरक्षण र किसानलाई प्रोत्साहन दिन सके मात्र हिमाली अर्थतन्त्रको यो मौलिक पहिचान र शताब्दीऔँ पुरानो सांस्कृतिक विरासत आगामी पुस्तासम्म जोगाउन सकिनेछ।